‫سال 2009 زمانیکه به خانه‌ام در ایران برگشتم ‫ساختن این فیلم را شروع کردم.
‫و از آن زمان هزاران کیلومتر سفر کردم
‫در جستجوی شاهدان و مطالب بایگانی شده.
‫سال 2012 یک سخنرانی در TED داشتم
و در آن ‫برای اولین بار در مورد ساخت این فیلم، صحبت کردم
‫کودتا 53 ‫(کودتا 28 مرداد 1332)
‫میخوام داستان این مرد را براتون بگم
‫دکتر محمد مصدق
‫او اولین نخست وزیر منتخب دموکراتیک ما بود
‫و ایران را به داشتن ماهاتما گاندی خودش نزدیک کرد
‫ساختن فیلم خیلی طول کشید
‫برای همین برخی از کسانیکه من باهاشون مصاحبه کردم ‫تا اتمام ساخت فیلم، فوت کردند
‫در سال 1952 مجله تایم ‫او را مرد سال معرفی کرد
‫چون نفت ایران را ملی ‫و وینستون چرچیل را عصبانی کرد
‫همین طور شرکتی که نفت ما را کنترل می کرد
‫شما اونو به اسم BP می شناسید.
‫بنابراین در آگوست 1953 آیزنهاور و چرچیل
‫کودتا کردند و مصدق را سرنگون کردند
‫در سال 1953 ‫ایالات متحده به همراه انگلیس
‫در حمایت از کودتا در ایران
‫مشارکت داشتند
‫تا از شر مصدق خلاص شوند ‫کسی که رهبر چپ‌گرایان ایران بود
‫و شاه را به قدرت (در ایران) بازگرداندند
‫من در ایران قبل از انقلاب بزرگ شدم ‫زمان حکومت شاه
‫به مدرسه رفتم و بیشتر ‫معلمان فعال سیاسی بودند
‫اغلبشون ‫توسط ساواک( پلیس مخفی) دستگیرشدند
‫زندگی من زیر نظر حکومت شاه ‫سال 1975 به پایان رسید
‫وقتی منو برای تحصیل به انگلستان فرستادن.
‫ناگهان در 15 سالگی یک فرهنگ کاملاً جدید، ‫محیط جدید، زبان جدید و
‫مردم جدیدی برای مشاهده دیدم: انگلیسی ها
‫اما برخلاف آمریکایی ها،
‫دولت انگلیس، ‫هرگز به طور رسمی
‫به نقش خودش در کودتا اعتراف نکرد.
‫باید روی این نکته تاکید کنم، فکر نمی کنم هیچ وقت واقعاً کودتایی را برنامه ریزی کرده باشیم
‫مصدق به طور بالقوه ‫پدر یک ایران دموکراتیک در آینده بود
‫ایران مانند یک پسر 12 ساله جوان بود ‫که... (12سال آزادی نسبی از 1320 تا 1332)
نمیخواست ‫معلمش دستگیر بشه یا بترسه بخاطر خواندن یک کتاب، دستگیر شه
‫هیچ چیز در 30 سال فعالیت حرفه ای من ‫به عنوان مستندساز نیست که
‫مرا آماده کرده باشه ‫برای مواجهه با کشف چشمگیری
‫که من در این سفر قراره بهش برسم
‫شواهدی که پتانسیل بالایی دارند ‫تا یک فصل تاریک در تاریخ را
بیرون بکشند
‫من کارگردان و پژوهشگر
‫آرشیو امنیت ملی هستم
که ‫یک سازمان غیردولتی و ‫مستقر در دانشگاه جورج واشنگتن‌ـه
‫بنابراین من روی بسیاری از تحقیقات نظارت دارم ‫پروژه هایی که به دنبال اسناد طبقه بندی نشده هستند
‫در آمریکا وسایر آرشیوها
‫و همچنین من چند پروژه شخصی دارم
‫اصلی ترین موردی که روی آن کار می کنم ‫درباره روابط آمریکا و ایران است
‫و زمان زیادی را صرف مطالعه ‫موضوعات تاریخی میکنم
‫پس اینا همون مقالاتی هستند ‫که من منتظر دیدنشون بودم
‫خیلی اینها رو مطالعه کردی؟
‫آره. ‫چی برای ارائه داری؟
‫خوب ، انواع اسناد درباره روابط آمریکا و ایران
در ‫‫دوران پس از جنگ هست ‫که طی سالها جمع‌آوری کردیم
‫در بین همه اینها من مجموعه کوچکی از ‫اطلاعات CIA دارم
‫احتمالا ...
‫حدود 200-300 صفحه از ‫اسناد CIA که منتشر شده است
‫که به مرور زمان و در طول سالها ‫به صورت رسمی منتشر شدند
‫200 - 300 تا ؟ ‫یه همچین چیزی ، آره
‫آنها حداقل سه کتاب سند تاریخی داخلی دارند ‫که CIA ارائه کرده است
‫احتمالاً یکیشون اواخر دهه 1970 ارائه شده
‫این نامه مربوط به زمانیه که ازشون خواستی اطلاعات را منتشر کنند؟
‫این جوابشون به نامه من است که میگه
‫"ما سندی که درخواست کرده اید ‫را ضمیمه می کنیم"
‫و اینم از سندی که ‫اسمشو " نبرد برای ایران" گذاشتند
‫نبرد برای ایران! ‫که هنوزم ادامه دارد!
‫این چیز جدیدی است که دراین نسخه افشا شده ‫" عملیات مخفی "
‫نسخه های قبلی را اگه ببینی، این قسمتو نداشتن
‫- اینو داشته باش ‫- پس، ما می توانیم این یکی را داشته باشیم
‫هنوز مطالب زیادی اینجا وجود داره. ‫اینجا تعداد زیادی کاغذ خالی وجود داره ، خوشم اومد
‫بهت کمک میکنن بفهمی چی اونجاست ‫درسته
‫چه چیزهای جدیدی ازشون بیرون میاد
‫در شصتمین سالگرد کودتا ‫من تهران بودم
‫19 آگوست 2013 ، من در تهران بودم
‫چیزی که جدید بود اساساً این صفحه است
‫کودتای نظامی که مصدق و ‫کابینه جبهه ملّیش رو سرنگون کرد
‫با دستور CIA انجام شد
‫براساس اطلاعات من تا حالا ‫رسماً نقششونو نپذیرفتن...
‫- درست! ‫- در کودتا
‫و شما اینجا در قسمت اول این جمله می بینید
‫به عنوان یک اقدام در سیاست خارجی آمریکا
‫در بالاترین سطوح حکومتی ‫تهیه و تصویب شد
‫این یک راه‌حل ساده انگارانه و خصمانه نبود ‫که مخفیانه بهش رسیده باشیم
اما در عوض آمریکا و انگلستان رسما پذیرفتند که
‫که روشهای منطقی و عادی در ‫ارتباطات بین المللی و تجاری
با شکست‫ مواجه شدند.
‫یعنی مصدق سر راهشون بود
‫-و حتی نقش انگلیس را تایید میکنه ‫-درسته
‫بنابراین، CIA از بریتانیایی ها جلو می زند ‫(در انتشار اسناد و قبول کردن نقششون در کودتا)
‫که هنوز به آن اعتراف نکرده اند
‫درسته ‫میدونی چیه مالکوم؟
من ‫مقابل کابینت اسناد
‫ایستاده ام
‫با یک کشو پر از اسنادی که
‫در اصل ‫سرنوشت کشورم را تغییر داد
‫و سرنوشت من را تغییر داد: آنچه برای من اتفاق افتاد ، ‫آنچه برای خانواده من اتفاق افتاد و ...
‫مثل این هست که زندگی شما، ‫سرنوشت‌تون ، تقدیرتون
‫- در یک محفظه قرار داده شده باشه ‫- بله -در نصف یک کشو پرونده
‫اینجاست. این ایران را تغییر داد
‫این جعبه پر از کاغذ
‫شما برای اجرای کودتا، ‫یک میلیون دلار نقد داشتید، درسته؟
‫درسته. ما حدود 60 هزاردلارشو استفاده کردیم، ‫همه‌اش همینقدر
‫- میگی فقط 60هزار دلار پرداخت کردید؟ ‫-بله
‫من نمی دانم پولو کجا خرج کردن
‫مبلغ لعنتی اینقدر کم بود که منم چیزی نپرسیدم!
‫و هیچکسم از من چیزی درموردش نپرسید
‫تنها چیزی که از من می پرسیدند این بود که: ‫" دیکنز چطور با این هزینه کم کارو پیش بردی؟"
‫در میان این افراد چه کسی ‫درباره کودتا اطلاعات داره
‫نام کرمیت روزولت ‫مترادف شده با وقایع سال 1953
‫روایت او از ماجرا ‫که در کتابها و مستندهای تلویزیونی آمده
‫برای چندین دهه به عنوان مرجع پذیرفته شده بود
‫اما چیزی که ما در طول ساخت این فیلم بدنبال کشف آن هستیم
‫ تاریخ توقیف شده را افشا میکند، ‫اینکه واقعاً چه اتفاقی افتاد و چه کسی مسئول بود
‫این مهمترین سندی است ‫که فیلم ما کشف کرده
‫در فرایند 9ساله تولیدش
‫مدت پنجاه یا شصت سال است که
‫ایالات متحده ‫در سرنگونی دولت ها نقش داشته است
‫مصدق در سال 1953. ‫هیچ کس نمیدونه که مصدق ...
‫نخست وزیر منتخب دموکراتیک ایران بود ‫(بصورت دموکراتیک انتخاب شده بود)
‫و بخاطر منافع انگلیس و آمریکا ‫سرنگون شد
‫چون منافع نفتی انگلیسی‌ها را تهدید کرد
‫و نتیجه اینکارشون شد ‫تبدیل شاه ایران به یه "دیکتاتور وحشتناک"
‫نتیجه‌ اونم(دیکتاتوری شاه) ‫شد آغاز انقلاب در ایران
‫و این دلیل وضعیتیه که امروز ما در آن هستیم
‫عصر بخیر!
‫در روز سی و هفتم ‫تسخیر سفارت آمریکا
‫و گروگانگیری (کارمندان سفارت) هستیم
‫ایالات متحده بحران را به مرحله رویارویی کشاند
‫برای اکثر آمریکایی ها ، داستان ایران ‫از سال 1979 و بحران گروگانگیری آغاز شد
‫که 444 روز جهان را درگیر کرد ‫و برای جیمی کارتر به بهای ریاست جمهوریش تمام شد
‫اما برای ما ایرانی ها ، ‫داستان به سال 1953 برمی گردد
‫و کودتای CIA/MI6 ‫که دموکراسی را در سرزمین ما از بین برد
حداقل ‫سیصد نفر کشته و ‫صدها نفر نیز مجروح شدند
‫مصدق و دولتش از قدرت ‫به نفع ژنرال زاهدی کنار زده شدند
‫مردی که توسط شاه انتخاب شد
‫نیروهای انگلیسی به آبادان برگشتند ‫(بعد از ملی شدن نفت بیرونشون کرده بودند)
‫با سابقه مهارت های تجاری و مهندسی‌شون
‫نیروی برای آزاد کردن ‫آنچه خودمان در بیابان ساختیم
‫امید زیادی هست که
‫بار دیگر نفتکش های بریتانیایی را در آبادان ببینیم
‫شاید عقل سلیم بچربه و
‫ ایران و انگلیس با هماهنگی پیش برن
‫میدونی من زودتر اینجا بودم و ‫عناوین روی جعبه ها را نگاه میکردم
‫ایران - کنترا
‫جواهرات خانواده CIA
‫روابط ایران و آمریکا
‫لانه جاسوسان، اسناد ایران ‫، شیلی شیلی
‫مطالعه رفتاری ، کنترل ذهن. ‫و اینجام ورودی FOIA
‫- به این معنیه که چیزهای جدیدی توش میزارید؟ ‫- درسته. ما هر روز چیزهایی به دست می آوریم
‫چون ما سالهاست که درخواستها را بایگانی میکنیم
‫شبیه قطار باری است ‫پیوسته (اطلاعات) میاد
‫مشکلی ندارید که من یه مدت مشغول بررسی اینها بشم؟
‫به‌هیچ‌وجه، ایده خوبیه مشغول شید
‫خیلی ممنون. ‫نمی دانم از کجا شروع کنم
‫-باشه ‫-شاید یک روزی من برنده نبرد، به نفع ایران بشم
‫اگه به اندازه کافی اسناد را مطالعه کنم
‫- خواندن خوش بگذره ‫- خیلی ممنون ، مالکوم.
‫نبرد برای ایران!
‫این یک نمای کلی از پرنده CIA برای مصدق است
‫قدرت مصدق زیاد شد ‫بخاطر تواناییش در استفاده از
‫خواستها و آرزوهای ملی و احساسات مردم
‫مطالب اشاره شده برای توضیح رفتار غالباً عجیب او ‫به عنوان یک سیاستمدار، بسیار کوتاه است
‫ما او(مصدق) را از برخی جهات دلیر می نامیم(برای مسخره کردن میگه)
‫اما او آدم بی شخصیتی نبود ‫برخی از افراد بسیار معتدل مجلس، نمایندگان مجلس...
‫وقتی مصدق صحبت می کرد، گریه می کردند
‫حتی اگر به خوبی می دانستند ‫که آن (سخنان و اعمال مصدق) برای کشورشون مخرب هست
‫و غیر عملی
‫شیوه زندگی و ظاهر مصدق ‫جوری نبود که
‫شما از یک نخست وزیر انتظار دارید
‫البته منظور من این نیست که متفاوت بود ‫چون شلوار راه راه نمی پوشید
‫در واقع او همیشه لباس خواب می پوشید
‫و این شمایل نسبتا عجیب
‫با آمدن نخست وزیر بعدی منسوخ شد
‫عموم (مصدق) کسی بود ‫که به دنبال تشریفات نبود
‫فقط خودش بود
‫و به خاطر نوع لباسش پوشیدنش
‫آنها(خارجیها) فکر نمی کردند ‫آنها(ملّیون) آماده ایجاد تغییرات هستند
‫البته این اولین بار بود که ‫سران کشورها یا سیاستمداران
‫برای بحث سیاسی با یک نخست وزیر ‫کنار تختخواب او می‌آمدند
‫این موضوع، در نگاه غربی‌ها بسیار عجیب بود
‫مصدق واقعاً شخصیت چشمگیری بود
‫پدرش وزیر دارایی ایران برای چندین دهه بود
‫مادرش شاهزاده خانمی از سلسله قاجار بود
‫در حالی که او هنوز نوجوان بود ،
‫او رئیس جمع آوری مالیات ولایت محل زندگیش شد (اون موقع در تقسیمات کشوری بجای استان، ولایت بود)
‫و او مردم را شدیدا تحت تأثیر قرار داده بود
‫با صداقت و جدیت و کارآمدیش
‫او تحصیلات عالی را پشت سر گذاشت. ‫او اولین ایرانی بود که
‫دکترای حقوق از یک دانشگاه اروپایی گرفت
‫احتمالاً تحصیلکرده‌ترین آدم ‫در میان ایرانیان هم دوره‌اش بود
‫من فکر نمی کنم در 50 سال گذشته
‫کسی معتبرتر از مصدق در تاریخ ایران باشه. ‫چرا؟
‫اولا: مصدق فساد ناپذیر بود
‫دوما: او مخالف قدرت بود
‫همیشه در برابر قدرت ایستاد
‫پایان امپراتوری مجموعه تلویزیونی چهارده قسمتی بود
‫که تضعیف امپراتوری بریتانیا را کشور به کشور نشان میداد
‫با وجود این ، ایران از نظر فنی ‫بخشی از امپراطوری انگلیس نبود
‫ولی برای مدتی طولانی به دلیل منافع تجاری تحت سلطه بریتانیا‫ بوده است
‫برای همین ایران ‫در این مجموعه حضور داشت
‫آلیسون روپر !!
‫اینو ببین!
‫یه کیف پر از مدرک
‫از زیر زمینی در پاریس
‫چیزی که میبینید یادداشت های تحقیقاتی، ‫رونوشت ها و متن مصاحبه های
‫تیم تولید مستند "پایان امپراطوری" ‫End of Empire است
‫دیپلمات های بریتانیایی که درگیر کودتا بودند ‫مقامات وزارت خارجه
‫احتمالاً MI6 ، من یک نام CIA در اینجا می بینم.
‫کی میدونه ممکنه چی ‫از میان این کاغذها پیدا کنیم
‫سخنان این افراد بیش از ‫سی و چهار ساله که شنیده یا دیده نشده
‫اینها بنظر میاد کپی واقعی از رونوشت ها و
‫متن مصاحبه هاست که در تولید مستند استفاده شدند
‫اونها به شیوه مدارس قدیمی آموزش مونتاژ فیلم بریده شدند
‫مطالبی که دوست داشتند را بریدن
‫تا در ادیت فیلم استفاده کنند
‫نوارهای داربیشایر
‫و شما در تحقیقاتتون با ‫نام نورمن داربیشایر برخورد کرده اید؟
بله ‫مطمئنم ‫اسمش در تاریخچه "ویلبر" هست
‫با ویلبر در نیکوزیا کار می کرد
‫-با هم برنامه ریزی می کردند ‫-درسته.
‫او یک مامور سطح بالا MI6 هست؟
‫درسته و تخصصش ایرانه
‫شگفت انگیزه!
‫آنها(سازندگان پایان امپراطوری) واقعا یه مقدار از ‫مصاحبه نورمن داربیشایر را استفاده کرده اند
‫چون تکه های بریده شده زیادی در متن مصاحبه اش هست
‫اما من یادم نمیاد که در مستند پایان امپراطوری ...
‫داربیشایر را دیده باشم
‫عالیه! ‫چه ما کودتا را با جزئیات بخواهیم یا نخواهیم
‫چرا چند تکه از مصاحبه‌ش را انتخاب کردن
‫بریدن و آن را در فیلمنامه مستند(اسکریپت) گذاشتند
‫احتمالاً ازش در مونتاژ فیلم استفاده کردند
‫اما ظاهرا این آخرین مونتاژ نبوده ؟!
‫او (داربیشایر) در نسخه نهایی فیلم نیست
‫با خوش شانسی محض پیداش کردیم
‫در آرشیو موسسه فیلم بریتانیا که ‫فیلم استفاده نشده ...
‫پایان امپراتوری، قسمت ایران را نگهداری میکرد
‫پس از سالها مذاکره شدید برای برداشتن ‫مشکلات اداری و موانع مالی
‫و در نهایت اجازه دسترسی پیدا کردیم
‫سی و شش قوطی فیلم
‫پانصد و بیست دقیقه مصاحبه
‫در آرزوی یافتن نورمن داربیشایر
‫داره ضبط میکنه، عالیه
‫ما کل مجموعه End of Empire که ‫BFI بهمون داد را بصورت دیجیتال درآوردیم
‫ما نورمن داربیشایر را پیدا نکردیم.
‫این لیست بازیگران(مصاحبه شوندگان) End of Empires است
‫و شماره یک Darbyshire است
‫یک تیک و یک ستاره داره.
‫مشخصه Darbyshire در اینجا است
‫نقشه ای که توسط داربیشایر و وودهاوس طراحی شد
‫داربیشایر مامور مخفی بود
‫ساموئل فال زیر نظر داربیشایر کار می کرد
‫عکس کارکنان سفارت انگلیس ، ‫تهران ، 1952
و ‫این نورمن داربیشایر است
‫جاسوس مخفی خونسردی به نظر می رسه
‫وقتی این عکس گرفته شد، داربیشایر 29 سالش بود
‫او در اول اکتبر 1924 متولد شد.
‫و در هفدهم ژوئن 1993 درگذشت
‫همکار او در CIA "استفان مید" بود.
‫ما قوطی فیلم او را پیدا کردیم
‫در حالیکه اونم مثل داربیشایر ‫از نسخه نهایی فیلم حذف شده بود
‫استفان مید درباره ایران
‫این چیزیه که تیم تولید End of Empire ‫درباره استفان مید گفته
‫یک جوان 69 ساله با صورتی دراز و باریک
‫مانند بازیگر یک نقش کوتاه در فیلم ترسناک درجه B
‫و بالاتر از همه ، ممتاز
‫محشره!
‫وای!
‫همکار انگلیسی شما در واقع (نامش نیست) بود
‫میتونید چیزی در مورد آقای (جای اسمش خالیه) به ما بگید؟
‫خبرنگار: همکار انگلیسی شما در واقع "نورمن داربیشایر" بود استفان مید: بله
خبرنگار: ‫میتونید چیزی در موردش به ما بگید؟ (خبرنگار= آلیسون روپر هست)
استفان مید: ‫خُب، من قبل از اینکه باهاش ملاقات کنم ‫اونو نمیشناختم
خبرنگار: ‫(جای اسمش خالیه) چجور آدمی بوده؟
خبرنگار: ‫نورمن داربیشایر چجور آدمی بود؟
‫داربیشایر محو شده
‫پاک شده
از همه جا
‫اما به طرز شگفت انگیزی
‫من یک متن مصاحبه بریده نشده ‫از داربیشایر پیدا کردم
‫مصاحبه اصلی نورمن داربیشایر که بریده شده
‫و بعد
یک نسخه دست نخورده از ‫مصاحبه داربیشایر
‫هر دو متن مصاحبه کاملا یکسان هستند
‫داربیشایر داربیشایر
‫اینجا داربیشایر پاک شده
‫این نسخه از متن مصاحبه، ‫کاغذهاش بریده نشده یعنی اینکه
‫تمام قسمتهایی که سازندگان
برای فیلم‫ انتخاب کردند
‫از این نسخه بریدن
‫در این نسخه وجود داره
‫افشارطوس جزو اندک ژنرال هایی بود که طرفدار سر سخت مصدق بودند
‫دارای افکار سفت و سخت و به دور از احساسات
‫بنابراین، مصدق او را به عنوان فرمانده پلیس منصوب کرد
‫و او اصطلاحا موی دماغ افسران ارتشی
مخالف مصدق ‫شده بود
‫فرمانده پلیس افشارطوس ‫مدعی بود که لیستی از مقامات ایرانی را در اختیار دارد
‫که با امریکایی ها توطئه می کردند تا مصدق را سرنگون کنند
‫و او قصد داشت اسامی‌شونو اعلام کنه
‫میدونم خیلی انگلیسی هست
‫سلام!
‫از ملاقات شما خوشبختم!
از ‫ملاقات با شما خوشحالم!
‫-خیلی ممنون از حضورت ، آلیسون. ‫-باعث افتخاره!
‫قطعا منم میخوام بخاطر ‫تحقیقات برجسته‌تون ازتون تعریف کنم
‫که خدمت بزرگی به ما بود
‫و حالا که تمام اطلاعات لازم را از BFI گرفتیم
‫ترکیبشون با مصاحبه های خودمون ‫(با طرف ایرانی معادله)
خیلی زیبایی میشه
‫خُب اینا به شما ایده ای برای سبک فیلم ما میده؟
‫مانند نحوه نزدیک شدن ما به داستان
‫اینو نگاه کن!
‫کیفی پر از اسناد
‫از زیرزمینی در پاریس
‫آنچه در اینجا می بینید یادداشت های تحقیقی ‫رونوشت ها و متن مصاحبه‌ها است
‫مربوط به سازندگان فیلم "پایان امپراطوری"
‫اینها بنظر میاد کپی واقعی رونوشت ها و
‫متن مصاحبه ها هستند
‫اونها به شیوه مدارس قدیمی آموزش مونتاژ فیلم
‫مطالبی که دوست داشتند را بریدن
‫تا در فیلم استفاده کنند
‫نوارهای داربیشایر
‫نوار اول داربیشایر
‫آه بله
‫این همون مرد هست؟
‫اما یادم نمیاد
‫داربیشایر را در فیلم دیده باشم
‫او در نسخه نهایی فیلم نیست.
‫خُب، یک راز بزرگ که تا الان برملا شده اینه که ‫داربیشایر ناپدید شده
‫-داستان داربیشایشر چیه؟ ‫-باشه خُب
‫فقط به من یادآوری کن ‫آیا مصاحبه من صوتی بود یا
‫ حضوری؟
‫یا نکردم؟
‫تلفنی بود؟ ‫منظورم اینه که ما چجوری
‫مصاحبه کردیم. ‫(حضوری یا تلفنی)
‫شما حضوری با داربیشایر مصاحبه کردید
‫-فیلمبرداری نشده ‫-ازش فیلم نگرفتی؟
‫کل قضیه همین است. ‫او اصلا قبول نکرد که مصاحبه فیلمبرداری شود.
من ‫حتی یادم نمیاد ‫که این مصاحبه ما بود
‫یا شخص دیگری آن را انجام داد
‫اما مارک ممکنه یادش باشه.
‫چطوری مارک؟ زمان زیادی گذشته.
‫من در یک اتاق مونتاژ فیلم نشسته ام ‫با تقی امیرانی
‫و با مدیریت او تونستن ‫BFI را متقاعد کنن که اجازه
‫دسترسی به همه راشهای فیلم ‫پایان امپراتوری را بگیرن
‫و یک سوال وجود دارد ‫که اصلا نمیتونم جوابشو بدم
‫که به آقای داربیشایر مربوط میشه
‫-سلام -بله، ‫من موبایلمو میزارم رو اسپیکر تا تقی هم بتونه صداتو بشنوه
‫بله ، اطلاعات او از جنس اخبار جاسوسی جعلیه
‫خودت میدونی بی اعتبارن
‫او اصلا چیز مشخصی در دست نداشت از جنس اون
اطلاعاتی ‫که ما همیشه دنبالش بودیم. ‫می دونی فقط از اون بحثهایی که "اون گفت" ، "من گفتم"
‫دلیل اینکه چیزی نگفتم اینه که ‫به هر حال قرار نبود چیزی بهمون بگه.
‫میدونی من واقعا ‫نمی توانم بیاد بیارمش.
‫باور نمی کنم که او در برنامه حضور داشته.
‫اما تقی یک مورد پیدا کرده
‫یک چیز که در مورد ‫ترور فرمانده پلیس تهران بود
‫-خوب ‫-او ازش (جای اسمش خالیه) پرسیده
‫آیا در ترور رئیس پلیس تهران دست داشتی؟
و ‫اونی که جای اسمش خالیه می گه: بله.
‫و این چیزیه که از رونوشت مصاحبه بیرون کشیده شده (قسمتی که بریدن تا در فیلم استفاده کنن)
‫آره باشه اینو ‫یادم نمیاد
‫اما اگر او گفته، احتمالاً همینجوری بوده
‫(سر و صدای نامفهوم)
‫ببخشید!!!
‫صدات قطع شد
‫مسئول پذیرش اومده
‫باید بهش فکر کنم
‫باشه، آلیسون(همین خانم) بهت پیام می ده (اگه چیزی یادم اومد آلیسون خبرت میکنه=نخودسیاه)
‫-خیلی فوق العاده ای مارک ‫-باشه.
‫-ما خداحافظی می کنیم. بسیار متشکرم ‫-باشه.
‫-خداحافظ. ‫-خیلی ممنون.
‫ممنون آلیسون
‫آیا نسخه ای از فیلم وجود داشت ‫که داربیشایر در آن باشه؟
‫یادم نمیاد
‫آیا او اشتباه به خاطر می آورد؟
‫-باید بررسی کنیم چون یادم نمیاد اون اتفاق افتاده باشه ‫-بله ، درسته
‫فکر نمی کنم اصلا ازش فیلم گرفته باشیم
‫اونو تو هیچکدوم از راشهای فیلم ندیدی؟
‫نه ولی امید دارم یه چیزی پیدا کنیم
‫کی میدونه آینده چی رُخ میده
‫-خیلی ممنونم. ‫-متشکرم.
‫سلام، هامفری ؟
‫-بله. ‫-‫سلام، تقی امیرانی هستم
‫-‫شما با همکارم "اولین" در مورد مستند ما صحبت کردید؟ ‫-بله. مارک اندرسون هنوز در دسترسه؟
‫بله ، آلیسون اومد و ما باهاش صحبت کردیم
‫و بعد آلیسون به مارک تلفن زد
‫و حافظه اش در مورد داربیشایر، تیره وتار بود!
‫اما من روی یک نفر حساب کردم ‫که حافظه اش تیره و تار نخواهد بود
‫چون فیلمبردار است ‫و از نمای دوربین میبیند
‫اون شخص "هامفری" است. ‫ما یک سری مصاحبه با نظارت تامس داشتیم.
‫مکان را به خاطر دارید؟ ‫Savoy
‫از بین همه مصاحبه شوندگان
‫که ازشون فیلمبرداری کرده اید، ‫داربیشایر
‫او رُک‌ترین است ‫و در مورد همه چیز آزادانه و بی پرده صحبت میکنه
‫او پنهان کاری نمیکنه (خط قرمزی نداره)
‫فکر میکنم به یک دلیل اونو یادم میاد، بخاطر اینکه ‫اون صلابت زیادی هنگام مصاحبه با ما داشت
‫-میشه یه دونه از اون دستهایی که تو مدرسه میزدیم بزنی؟ ‫-باشه.
‫بسیار عالی! درسته
‫میدونی مصاحبه شما با "سم فال" جزو ‫اولین مصاحبه‌هاشه؟
‫برداشت اول
‫احتمالاً درسته چون می تونم آن را به یاد بیارم.
‫اولین باری که من با آلیسون ملاقات کردم ‫او یک پژوهشگر بود
‫بنابراین حق با شماست
از ‫اون روز و داربیشایر چی یادت میاد؟
‫زیرا به وضوح از گفته های شما و از متن مصاحبه اش مشخصه که
‫او بسیار صریح بوده
‫او خیلی رُک بوده
‫او به یاد ماندنی بوده.
‫من تصور کردم ‫که او کسی‌ـه که احساس می کنه
‫که چیزهایی ‫برای گفتن هست که گفته نشده.
‫من احساس کردم که او کسی است که
‫زمان کافی برای فکر کردن داشته و ...
‫احساس کرده که
‫دلیلی برای پنهان کردن این چیزها وجود نداره
‫احتمالاً برای منافع عمومی مهمه.
‫مطمئنم نوه مصدق ‫متین دفتری
‫چند بار به من گفته که
‫در نمایش فیلم پایان امپراتوری ‫در میدان طلایی لندن ...
‫یه مامور MI6 در میان تماشاگران حضور داشت که
‫دوست نداشت در فیلم باشه ‫و از تولید کننده خواست اونو از فیلم دربیارن
‫این همون نواریه که
برنامه( پایان امپراطوری) بهت داده؟
‫این کدوم نسخه پایان امپراتوریه؟
‫این آخرین نسخه بود.
‫نسخه نهایی که در تلویزیون پخش شد.
‫اما مدتها قبل‌ترش، یک پیش نمایش
‫از فیلم داشتن...
‫قبل از اینکه از تلویزیونی پخش بشه ...
‫و از نفراتی برای اصلاح فیلم دعوت کردند
‫افرادی دعوت شده بودند از ما هم دعوت شد برای
‫انجام هرگونه اصلاح ضروری در فیلم. ‫-درسته
‫و داربیشایر
‫درخواست کرد که مصاحبه اش حذف بشه ...
شامل تمام بخشهایی که خودتم میدونی
‫هم مارک و هم آلیسون در این مورد به من گفتند.
‫در موردش به من گفتن
‫شما فکر می کنید چرا داربیشایر ‫درخواست کرد که مصاحبه اش حذف بشه؟
‫چون دولت انگلیس ‫بهش اجازه این کار را نداد.
‫من وزیر امورخارجه دولت بودم
‫من مسئول MI6 بودم.
‫من سختی های کار و وظایف دولتهای امروز را می دانم
‫همیشه وقتی از من یه سوال می پرسید
‫یک چیز کوچک تو سرم وجود دارد ‫که میگه مراقب باش
‫از خط عبور نکن
‫می تونی انتقاد کنی ولی ‫زندگی آنها را سخت تر نکن...
‫به هر حال وزیر امور خارجه بودن به اندازه کافی ‫سخت هست...
‫و همچنین نخست وزیر بودن در این کشور.
‫شاهد اصلی ما...
‫ستاره ای که در تحقیقات پیدا کردیم نورمن داربیشایر هست
‫یک مامورMI6 ...
‫برای افشاگری چی داره که ‫هنوزم محرمانه نگه داشته شده؟
‫-داربیشایر؟ ‫-بله
‫نمی دانم. ‫من با شناخت قبلی، ملاقاتش نکردم
‫اما ممکنه در گذشته دیده باشمش
‫اما می تونم تصور کنم که او معتقد بوده
‫همانطور که من معتقدم...
‫بهترین کار برای مقابله با ‫این سوء ظن دائمی به بریتانیا
‫اینه که صریح‌تر باشیم ‫(انتشار اسناد و اطلاعات)
‫با خواندن متن مصاحبه داربیشایر
‫شمام احساس کردید که او میخواد اعتبار کارشو پس بگیره؟
‫او از اینکه آمریکاییها تمام اعتبار کودتا را ‫برای خودشون برداشتن عصبانی بوده
‫ممکنه این تصور شما باشه
‫بقول واعظان : غرور زیاد همیشه بیهوده است
‫همه انسانها دوست دارن بخاطر ‫کارهایی که انجام دادن شناخته بشن
‫و شاید این دلیلی بود که داربیشایر ‫خواست بزنه زیر میز آمریکاییها
‫از اینکه میگفتن کار آمریکاییها بوده(کودتا) ‫خسته شده بود.
‫او میخواست کمی از اعتبار (کودتا) ‫را برای بریتانیا قائل بشن
‫شاید اینو میخواسته، ‫واقعا نمی دونم.
‫چیزی که باید بگم اینه که "فکر نمی کنم آن مرد را بشناسم"
‫ممکنه اون، ‫میخ دیگری در تابوت
‫نمایش فعالیتهای محرمانه رسمی باشه
‫که فقط می تونید ازش استفاده کنید ‫تا شما را از شرمندگی نجات بده
‫قطعا هیچ دلیلی دیگه‌ای نداره
‫زیر آفتاب (قوانین شفافیت و آزادی اطلاعات) ‫چرا نباید (اطلاعات) منتشر بشه.
‫نورمن داربیشایر ‫برداشت اول
‫دارید میبینید که تیم ما در Savoy مشغول کار شده... (محل مصاحبه تیم "پایان امپراطوری" با داربیشایر)
‫چون نتونستیم...
‫قوطی فیلم داربیشر را پیدا کنیم
‫به دیوار خوردیم. ما به دیواری از ‫سکوت و انکار در مورد نورمن داربیشایر برخوردیم
‫بنابراین ، ما نتیجه گرفته ایم ‫کلماتشو زنده کنیم
‫همینه ‫باشه
‫برای ضبط کردن حرفهای داربیشایر در سال 1983 ‫قراره "رالف فاینس" جاش صحبت کنه
‫چیزهایی را قراره بگه که بریتانیا ‫نمیخواست کسی بشنوه
‫اینا قسمتهاییه که سازندگان ‫مستند اصلی دوست داشتن
‫به این معنیه که ما هم دوستشون داریم
‫متاسفم، من دارم درگیر موضوعاتی میشم که ...
‫فقط تصور کنید من چه احساسی داشتم ‫وقتی اینا رو دیدم
‫اونم اواخر شب تو دفتر کارم.
‫-صبح بخیر! ‫-صبح بخیر!
‫-والتر درسته؟ ‫-صد در صد خودمم
‫این هامفریه
‫-سلام! ‫-امروز من فیلمبردارم
‫خوبه! مشکلی نیست
‫من راحتم باهاش
‫همانطور که می دانید فیلمبرداری کنار این پنجره ها
‫این یک چالش بزرگ برای فیلمبرداره ‫- ما برای کل سریال خط مشی داشتیم.
‫-درسته ‫-چون تقریباً در ساخت نیمی از "پایان امپراطوری" بودم.
تا جاییکه ممکنه هنگام فیلمبرداری ‫پنجره باید در جای ...
درستش در پس زمینه قرار بگیره
‫محاسبات سرپرست فیلمنامه را دیدید؟
‫نه ، او پژوهشگر بود بنابراین...
‫تهیه کننده و عوامل مستند(پایان امپراطوری) ‫ناگهان عجیب می شن و
‫چیزی ازش (داربیشایر) به یاد نمی آورند ‫و همه ‌شون چرت و پرت میگن
‫من واقعا تعجب میکردم اگر آنها این کار را نمیکردند
‫حرفهای اون موقع داربیشایر خیلی جنجالی بود
‫خوب ، من تعجب کردم ‫چون حافظه دارم
‫از حرفهایی که میزد کمی حیرت زده شده بودم
‫او (داربیشایر) مطالب را بی پرده بیان میکرد و
‫واقعا شگفت انگیز بود
‫-همه خوبن؟ ‫-بله
‫لطفاً همه برگردن سرجاشون
‫به نظر ...
‫- خوبه؟ ‫-بله
‫همه چی ردیفه. قرار اوقات خوبی داشته باشیم.
‫عالیه
‫حق با شماست. عالیه.
‫عالیه
‫ آقای داربیشایر میخواد درباره ‫داستان کودتا به ما بگه
‫انگار که قبلاً هرگز دربارش نگفته
‫فهمیدی ‫همه خوبن؟
‫اولین بار کی به ایران رفتید؟
‫43-47 بار میشه که رفتم اونجا ‫اولین بار، به عنوان یک افسر ارتش در SOE
‫از اواخر سال 43 تا اواسط 47 آنجا بودم
‫بعدم از اواخر 49 تا 52 زمانیکه ‫مصدق ما را بیرون کرد و
‫روابط را قطع کرد
‫شما یه شاهد باورنکردنی و ‫دست اول پیدا کردید
‫-درسته ‫-نه هر شاهد معمولی ...
‫چطور باید به اینجا رسید؟
‫دقیقاً ...
‫چطور به ماجرای کشتن ‫رئیس پلیس تهران برسیم که
‫مقدمه انجام کودتاست؟
‫یکی از اعضای دولت انگلیس ‫در اسناد میگه:
‫ او درگیر ترور رئیس پلیس بوده
‫و او بوده که کودتا را اداره می کرد ‫بنابراین ، او یه آدم معمولی نیست
‫این شگفت انگیزه
‫اجرای کودتا‫ از طرف ما (بریتانیا) به عهده من بود
‫اجازه بدید...
‫کمی به عقب تر برگردیم ‫ممکنه براتون جالب باشه که درباره
‫"ملی شدن"(نفت ایران) بگم
‫ایرانی‌ها به شدت از نحوه برخورد ‫بریتانیایی‌ها ناراضی بودند
‫چون کمپانی نفتی توسط ‫میهن پرستان سابق اداره می شد
‫که هر کسی را در شرق کالایس، ‫wog (کاکا سیاه) می نامیدند کلمه نژادپرستانه که انگلیسی‌ها به سیاهان و) ( بعدا بومیان استرالیاو... میگفتند
‫و از نظر اونا ایرانی‌ها wog بودند.
‫آیا تصور کردید که در رابطه ‫اعضای کمپانی نفتی انگلیس-ایران
‫اعضای انگلیسی نگاه تحقیرآمیزی نسبت ‫به همکاران ایرانی خود داشتند؟
‫و به طور کلی در مورد ایرانی‌ها؟
‫من فکر می کنم پاسخ ایرانیها ‫به این سوال صرفا بخاطر تعصب ملیشون باشه
‫شاید مشکل این بود که آنها ‫حتی به خودشون زحمت ندادن یه نگاه متقابل و تحقیر آمیز به ما داشته باشن
‫تصور آنها نسبتاً خیلی حق به جانب بود
‫در واقع نباید ‫آنها را به عنوان سوژه هایی دید که
‫به اندازه کافی علاقه مند بودند تا ‫مانند wogها باهاشون رفتار بشه
‫شما در آبادان یک منطقه ‫مستعمره کلاسیک داشتید
‫همه کارگران انگلیسی لباس خوبی پوشیده بودند ،
‫خانه های خوب با باغچه کوچک و ‫چمن کاری شده و بوته های گل رز داشتند.
‫استخرهای شنا داشتند ‫و سینما؛
‫استخر، کوچه ها و زمین های ورزشی.
‫و در کنار پالایشگاه غول پیکر
‫مدارس و دانشکده ها
‫بیمارستان ها و کلوپ ها و کلینیک ها
‫تمام امکانات رفاهی ‫لازم برای یک شهر مدرن برای کار کردن
‫و زندگی کردن
‫و اوقات فراغت
‫بنابراین، قطعا ایرانی‌ها...
‫این احساس را داشتند که دارن گا*یده میشن ‫و حق داشتن چون
‫از سال 1920 به بعد من می‌گم ‫این اتفاق افتاده.
‫وقتی نفت در ایران کشف شد ،
‫چرچیل آن را اینچنین توصیف کرد:
‫"جایزه ای از سرزمین پریان ‫فراتر از بهترین رویاهای ما. "
‫با تشکر از وینستون چرچیل ‫اولین فرمانده کل نیروی دریایی
‫او سوخت ناوگان دریایی بریتانیا را از ‫زغال سنگ به فرآورده های نفتی تغییر داد
‫و این لحظه تغییر زندگی برای ‫ما بریتانیایی ها و همچنین جهان بود
‫چون نفت را ارزشمند کرد ‫به ارزشمندی امروز
‫بر اساس توافق اولیه
‫قرار بود تنها 16 درصد درآمد نفتی ‫به ایران داده شود
‫اما آن 16 درصد قرار بود ‫توسط انگلیس محاسبه شود
‫و هیچ ایرانی اجازه نداشت ‫اسناد مالی فروش نفت را ببیند
‫و ما الان این را می دانیم
‫که پس از پرداخت مالیات شرکت نفت به بریتانیا، ‫16 درصد سهم ایران، از پول باقیمانده محاسبه می‌شد
‫در حالیکه شرکت نفت ‫متعلق به دولت بریتانیا بود
‫بنابراین، مالیاتی که کمپانی نفتی به دولت میپرداخت ‫در واقع دولت بریتانیا به جیب خودش میریخت.
‫ما پرونده ها را بهشون نمیدادیم.
‫صورت حساب هایی که از ما میخواستند ‫را بهشون نمیدادیم
‫میگفتم: من اجازه ندارم آنها را تحویلتون بدم.
‫از لندن میگفتم: شرکت بریتانیی صورت حساب نداره
‫این یک حسابداری خلاقانه بود
‫اما در نهایت ‫مشخصه که تقریباً تمام پول
‫حاصل از این منابع فوق العاده ‫به بریتانیا می رفت
‫و تقریبا هیچ چیزی ‫به ایران برنمی گشت
‫مشخص بود با این رویه ‫قراره در آبادان اتفاقی بیفته
‫و اون اتفاق ملی شدن بود.
‫ملی گرایان ایرانی
‫قصد خود را برای ‫تصرف صنعت نفت روشن کردند
‫و شرکت انگلیسی را مصادره کردند.
‫مرکز این ناآرامی‌ها در ایران، ‫دولت است
‫به رهبری نخست وزیر هفتاد ساله ‫محمد مصدق
‫که تنها هدفش ‫ملی شدن نفت است.
‫او سیاستمداری شگفت انگیزی بود
‫و در آن زمان ‫همه مردم از او حمایت می‌کردند.
‫او امپریالیست را محاصره کرده بود. ‫او شرکت نفت را ملی کرده بود.
‫ایران دوباره کشور شده بود. ‫موضوع بسیار ارزشمندی بود. بسیار تکان دهنده بود.
‫وقتی پرچم شرکت نفت پایین می آید ‫و پرچم ایران بالا می رود
‫این امر در انگلستان و ایران ‫به عنوان اعلام استقلال دیده شد
‫ضربان قلب تمام ایرانیان...
‫سریعتر می‌شد...
‫با لذت بردن از دیدن...
‫سیلی که بصورت بریتانیا زده بودند.
‫من گفتم اگه کاری برایش نکنیم
‫ظرف پنج سال بصورت مشابه ‫کانال سوئز را از دست میدیم
‫که دقیقا همین اتفاق افتاد.
‫تحرکات جدید مصر در مذاکرات سوئز ‫سربازان بریتانیایی از آبادان خارج شدند
‫تیپ شانزدهم چتربازان مستقل
‫برای عملیات در مقصد خارجی ‫آماده باش خواهند بود
‫در حالیکه اولین هنگ چتربازی گردان، غیرفعال است
‫شایعات قوی وجود داره که تیراندازان نیروی هوایی ‫ممکن است به ایران اعزام شوند
‫برای محافظت از اتباع انگلیسی شاغل ‫در شرکت نفت انگلیس و ایران
‫آن شب حدود یازده و نیم ‫با چرچیل قرار ملاقات داشتیم
‫چرچیل گفت "دریک"
‫فکر کنم شام خوبی خورد
‫و او گفت: "تپانچه گرفتی، دریک؟"
‫گفتم:خیر قربان
‫ما در آبادان تحت حکومت نظامی هستیم
‫او گفت: "حیف" ‫"شما می توانید یک مرد را با تپانچه بکشید."
‫و "HMS موریس" (ناو انگلیسی) ‫در رودخانه شط العرب منتظره
‫این تصاویر به وضوح داستان بحران نفتی را ‫نشان می دهند
‫ما آنجا رزم ناو داشتیم و رزم ناو ‫اسلحه هاشو روی سرتاسر پالایشگاه تنظیم کرده بود
‫سوال لشکر این بود که قراره ‫آبادان را بگیریم یا نه!؟!
‫دو نفر از نمایندگان بریتانیا به ایران میروند ‫تا در مورد بحران نفتی صحبت کنند
‫آقای جکسون و آقای الکینگتون دیده می شوند ‫که قصد خروج از فرودگاه لندن را دارند
‫ماموریت ما رفتن به ایران برای
‫صحبت با مقامات ایران، ‫همراه با حسن نیت است
‫آیا مذاکرات برای حفظ وجهه انگلیسی ها بود؟
‫بله ، آنها مجبور به انجام حرکات شدند.
‫آنها می خواستند مصدق را برکنار کنند ‫بدون توجه به اینکه او یک توافقنامه مطلوب را امضا کرده.
‫سیاست ما این بود که در اسرع وقت ‫از شر مصدق خلاص بشیم
‫ما فکر نمی کردیم او ‫برای منافع ایران خوب باشه.
‫ما فکر میکردیم وقتی مصدق وارد مذاکرات بشه ‫خیلی راحت میتونیم
‫از شرش خلاص شیم.
‫آقای ریچارد استوکس برمیگرده تا گزارشی از ‫تلاش هاش برای حل بحران نفتی
‫که با شکست مواجه شد را ارائه بده.
‫و به محض اینکه این مانع سر راه ‫فراهم کردن شرایط مناسب ...
‫مذاکرات به هم خورد
‫و انگلیسی ها آبادان را تخلیه کردند
‫انتظار میرود پالایشگاه تعطیل شود.
‫آبادان ، جایی که آخرین ‫گروه از کارشناسان نفتی انگلیس
‫از گمرک عبور کردند ‫تا از طریق عراق به خانه برگردند.
‫تا آخرین لحظه، مصدق نمیخواست ‫کارکنان انگلیسی پالایشگاه از آبادان بروند
‫قرار بود حقوقی مشابه پیمانکارشون ‫(اگر نگوییم بیشتر)
‫به آنها پرداخت بشه
‫و او همچنان به انگلیسی ها گفت: " اجازه بدهید ‫کارکنان شما را به عنوان کارکنان خودمان نگه داریم"
‫گفتند: نه.
‫ انگلیسی ها ‫یک عمر خدمت را پشت سرشان جا می‌گذاشتند
‫درحالیکه نابودی 50 سال دستاورد باشکوه‌شان را
‫در سرزمین مشهور ایران، نظاره میکردند
‫بازگشت مدیرکل پالایشگاه ‫آقای "رآس" خبرساز شد
‫دلیل خروج ما از آبادان اینه که ایرانی‌ها ‫انداختنمون بیرون
‫و هیچکس به ما کمک نکرد.
‫در مورد شرایط ایران با مصدق چی فکر میکنید؟ ‫حقیقت ماجرا چیه؟
‫من فکر میکنم واقعیت اینه که ‫قدرت مصدق، ضعف ماست! فقط همین
‫نظر کلی‌ شما در مورد اخراج انگلیسی ها چیه؟
‫فکر میکنم آن یک debortle بود (debortle =To un-abort. As in, to reverse an abortion طبق فرهنگ میریام به معنای "جلوگیری از سقط" است)
-‫آن کلمه چی بود؟ -‫A debortle
-‫سقط جنین(Abortion)؟ -‫debortle
-‫تهدید ایرانی ها به استفاده از نیروی نظامی جدی بود؟ -‫اصلا نمیدونم... مگه تهدید نظامی کردیم؟
‫بیمار اروپایی تو بیمارستان(آبادان) جا نمونده؟ ‫نه. هیچ بیمار اروپایی و هیچ انگلیسی تو آبادان نمونده
‫در طی دو سال بعد از تخلیه آبادان
‫انگلیسی ها هر چه در توان داشتند برای ‫بی ثبات کردن دولت مصدق انجام دادند
‫پالایشگاه خودبخود خراب شد
‫تا جلوی کارکرد مهندسین ایرانی با ‫ماشین آلات گرفته شود
‫بحث مقاومت خشونت آمیز نبود
‫اما این فوق العاده است که چگونه ‫قطعات دستگاه خراب می شوند
‫درست زمانی که آنها میخواستند ‫کار دیگری انجام بدن، می دانید؟
‫بریتانیا پرونده نفتی را ‫به سازمان ملل متحد بردند
‫طرف ایرانی منازعه نفتی وارد نیویورک شد
‫نخست وزیر ایران ‫دکتر مصدق
‫از طریق هوایی رسید ‫تا از پرونده کشورش دفاع کند
‫و دادگاه بین المللی لاهه
‫با وجود اقدامات و تهدیدهای ‫دولت ایران...
‫انجام دادرسی به نفع انگلستان...
‫غیر ممکن بنظر میرسد.
‫هر دو دادرسی به نفع ایران بود
‫خیلی خوشحالم که به آمریکا اومدم ‫تا در شورای امنیت سازمان ملل
‫از مصالح کشورم دفاع کنم ‫واز نتیجه اش بسیار خشنودم
‫او تأثیر زیادی بر آمریکا گذاشت
‫چون، فراموش نکنید‫ که آمریکایی ها
‫اکثر آمریکایی ها صحبت با مردی که ‫کاریزما داره را دوست دارند
‫و مصدق آن کاریزما را داشت
‫او اعتقادات خاص خود را داشت
‫در سیاست ، او یک مدعی بود.
‫ترومن و مصدق ‫رابطه شخصی خوبی داشتند
‫ترومن به انگلیسی ها گفته بود
‫که ایران دارای حقوق حاکمیتی است ‫و باید بهش احترام گذاشت
‫و ایالات متحده پیشنهاد کمک ‫ میلیون ها دلاری داده بود
‫فکر میکنم تصمیم دولتمون (یک تصمیم اصیل) ‫میتونه همه این موضوعات را متوقف کنه
‫صادقانه فکر میکنید اگر کارها از ابتدا ‫در دست یک آدم استوار بود ...
‫بله. در واقع از مدتها پیش دارم میگم ‫اگه چرچیل اونجا بود این اتفاقات نمی افتاد.
‫چرچیل به عنوان یک مبارز سرسخت انتخاب شد
‫کسی که مشکل ایران را حل کرد ‫با همان شیوه ای که مشکل نازی ها را حل کرده بود.
‫هرگز ایمان و شجاعت خود را از دست نمی دهیم
‫و هرگز زیر فشار، شکست نخواهیم خورد
‫محاصره جهانی اعمال شد
‫تا ایران نتواند نفت خود را در بازار جهانی بفروشد
‫تحریم بخش مهمی از مانور بود
‫تا مصدق را بیاریم سر میز
‫ایرانی ها فکر می کنند ‫با ملی شدن نفت، قراره پولدار بشن
‫متاسفانه، برعکسش اتفاق می افته
‫و اه
‫هرچی اوضاع اقتصادی ایران بدتر میشد
‫برای ما بهتر بود
‫هر چه سیاست چرچیل در ‫نادیده گرفتن ایران بیشتر ادامه پیدا کنه
‫موفقیتش بیشتر میشه
‫بیشتر ایرانیان سرخورده خواهند شد
‫و بیشترین دلسردی از آن دولت ایران خواهد بود
‫مانند بسیاری از دولتها ‫احتمال محو شدن او وجود داشت
‫می گویید برای مصدق هیچ راهی برای ‫فروش نفت وجود نداشت
‫چون تمام راهها را بسته بودید؟
‫در اکثر روزنامه های جهان تبلیغات گذاشتیم
‫هرکی نفت ایرانو بخره، یه شکایت خریداری کرده. ‫(انگلیسی ها میرن از خریدار شکایت میکنن)
‫کار چندان دموکراتیکی نیست
‫فکر می کنم وقتی به شما حمله می شه ، ‫شما از خودتون دفاع می کنید
‫شما دیگه به دموکراسی و مبانیش فکر نمی کنید
‫توسط مجله تایم مصدق ‫به عنوان مرد سال انتخاب شد
‫که چرچیل و آیزنهاور را شکست داد
‫کسانیکه دنبال غرامت گرفتن بودند
‫مقاله نوشته شده ‫دو رو داشت
‫در واقع اونو مردی دیوانه در کوه توصیف کرده
‫حتی اونو "مرد انگلیسی در ایران" و ... نامیدند
‫که کاملا اشتباهه.
‫در تحقیقات، یک رفرنس ‫به برنامه تلویزیونی "پایان امپراتوری" پیدا کردیم
‫که مه 1985در روزنامه Observer چاپ شده.
‫صفحه به صفحه را مرور میکنم تا ببینیم چی پیدا می شه
‫اما دیدن عقب رفتن در تونل زمان، سفر عجیبیه
‫ووو
‫پیداش کردم
‫چگونه MI6 و CIA ‫برای توطئه کودتا در ایران، متحد شدند
‫نایجل هوکس داستان واقعی 1953 "عملیات چکمه" را افشا می کند
‫مدارک توسط نیروی سابق MI6 ارائه شده است
‫بسیاری از نقاط تاریک کودتایی که ‫سبب برکناری مصدق شد را روشن کرده است
‫از مجموعه ای از مصاحبه های ‫تلویزیون گرانادا
‫برای سریال پایان امپراطوری.
‫برنامه فردا عصر از شبکه چهار پخش خواهد شد.
‫-اینو بخون! از هر کلمه این مقاله خوشت میاد ‫-باورنکردنی است!
‫یه مقاله نه پیش نمایش تلویزیونی. توسط ‫روزنامه نگاری که برنامه را دیده.
‫هدف افزایش روحیه مخالفان بود
‫برای مثال او افشا می کند، ‫عواملی بودند که برای انگلیسی ها کار می کردند
‫که فرمانده پلیس مصدق را دزدیدند ‫و سپس او را به ضرب گلوله کشتند.
‫نایجل هوکس ‫آیا او هنوز در دسترسه(زنده هست)؟
‫بله ، او زنده است. ‫داریم تلاش میکنیم پیداش کنیم
‫-خوبه ‫-سلام نایجل هوکس.
‫نايجل، سلام، عصر بخير. ‫من تقی امیرانی هستم
‫یکی دو هفته پیش تبادل ایمیل داشتیم
‫آهان، برای چیزهاییکه سالها پیش ‫درباره کودنهای ایرانی(کودتاچیان) نوشته بودم...
‫یکی از سوالات کلیدی برای من این است
‫آن مقاله را بر اساس دیدن پیش نمایش فیلم نوشتید؟
‫صادقانه بگم یادم نمیاد فیلمشو دیدم ‫یا فقط متن مصاحبه را یا هردوتاش
‫خوب ، موضوع اینه
‫ما یک نسخه از ‫فیلم داریم که ITV به ما داده
‫و هر چیزی که شما ‫در مورد این مرد در مقاله میگید
‫در فیلم نیست و حتی خود مرد هم نیست!
‫-خب ، این عجیبه، اینطور نیست؟ ‫-بله
‫-خیلی عجیبه. ‫-بله
‫من نمی توانم توضیحش بدم
‫ممکنه یکی بهش گفته باشه: ‫"پناه برخدا، توکه این حرفارو نزدی، زدی؟"
‫"بهتره نزاریم از حرفات استفاده کنن." ‫ولی هرگز به من نگفتن!
‫من در راه دیدن استفان دوریل هستم
‫نویسنده کتاب MI6.
‫یک کتاب سنگین و ضخیم.
‫من فکر نمی کردم دارم به ته ‫یک روستای خواب آلو در یورکشایر می رم
‫با استفان دوریل ‫نویسنده کتاب MI6
‫نه ، از راه دوری از ایران اومده
‫و خوشبختانه از MI6 بسیار دور بود
‫من ....
‫اصلشو پیدا کردم
‫این چیه؟
‫این چیزی است که من از نایجل هوکس دریافت کردم
‫-نایجل هوکس این متن را برای شما ارسال کرد؟ ‫-آره.
‫-این متن دقیقا همونیه که ما داریم ‫-درسته
‫-ما اونو در زیرزمین نوه مصدق تو پاریس پیدا کردیم ‫-جالبه
‫داستان نایجل هوکس و این متن مصاحبه و شما چیه؟
‫من نامه را یه جایی دریافت کردم.
‫دوست دارم اونو ببینم.
‫او در این زمینه متخصص نبود
‫و گفت اساسا میخوای باهاش چکار کنی.
‫و نایجل هوکس چجوری اینو بدست آورده؟
‫.... او به من نگفت اما
من ‫فکر میکنم...
‫از خود سازندگان فیلم گرفته.
‫این موضوع، دیوانه وار عجیب و غریبه
‫چه کسی متن مصاحبه داربیشایر ‫در فیلم پایان امپراتوری را به نایجل هوکس داده؟
‫میدونیم برنامه‌ای که ‫پخش کردن، داربیشایر توش نیست؟
‫یکی باید قمار کرده باشه. ‫من نمی دانم.
‫اونا معلومه اینو می دونستن، بنابراین
‫آنها می خواستند آن را کنار بگذارند.
‫بدون هیچ روزنامه نگاری!
‫سازنده فیلم مستند میره ‫تا مصاحبه اصلی فیلمشو دور بریزه
‫این فقط می توانه با یک مداخله حکومتی اتفاق بیفته.
‫-بله ‫-و این چیزها زیاد غیرعادی نیست
‫-مداخلات حکومتی همیشه رُخ میده، امروزه هم اتفاق می افته ‫-وای!
‫اما این مصاحبه ‫من فکر می کنم
‫به دلایل متعددی بسیار مهمه ‫یکیش اینه که
‫افسران MI6 ‫این نوع مصاحبه ها را انجام نمیدن
اونم ‫در مورد چنین موضوع حساسی.
‫تا آنجا که ‫دولت انگلیس نگران میشه و میگه:
‫کودتا هرگز اتفاق نیفتاده و ‫آنها (در کودتا) دخالت نداشتند. -آره
‫و داربیشایر هم وجود خارجی نداره! (ادعای انگلیسی ها رو میگه)
‫داربیشایر هم وجود خارجی نداره...
‫اما بدیهیه که او وجود داره ‫و شخص کلیدی ماجرا است
‫-وای! ‫-واقعا
‫اون کسی‌ـه که در بالاترین سطوح از بین مردم سربازگیری می کرد
‫در این زمینه او...
‫افراد مهم و نزدیک به شاه را میشناخت
‫و او احتمالاً...
‫مسئول اصلی سازماندهی عملیات بود.
بطور ‫خلاصه، کار شما چه بود؟
‫خلاصه‌اش ...
‫خلاصه اش خیلی ساده بود: ‫برو بیرون ، به سفیر اطلاع نده
‫از سازمان اطلاعات برای آماده سازی خودت با هر مقدار پولی ‫که ممکن است نیاز بشه، استفاده کن و
مطمئن شو ‫مصدق بصورت قانونی یا
‫شبه قانونی، سرنگون بشه.
‫نمایندگان مجلس با پول نقد زیاد، تطمیع شدند.
‫پول هنگفتی هزینه شد
‫و ما این کار را به روش خودمان انجام دادیم ...
‫قوطی های بیسکویت حاوی ‫کاغذهای خیلی ارزشمند(پول).
‫بیشتر از یک و نیم میلیون پوند.
‫تحقیقاتم منو به برلین آورد
‫برای ملاقات با فرمانده بازنشسته نیروی دریایی
‫که 30 سال وقت صرف مصاحبه با تبعیدیان ایرانی کرده ‫که با کودتا ارتباط داشتند.
‫من اینجا هستم به امید اینکه او ‫اجازه بده تا فیلمهاشو ببینم
‫اونا اینجان.
‫-1.5 ترابایت ‫-وای!
‫WD Elements ‫(مدل هارد اکسترنال)
‫مجموعه خصوصی دکتر احمدی
‫آرشیو باور نکردنی از ‫مصاحبه افرادیست که مدتهاست مرده اند
‫و قبلاً دیده نشدن
‫اینها روشنفکران چپ واقعی ایران از سال 1950 هستند
‫نویسندگان ، بازیگران ، شاعران ،
‫روزنامه نگاران ، دانشجویان پزشکی ،
‫فعالان ، اعضای توده.
‫توده ، حزب کمونیستی بود که ‫اولین و تنها حزب واقعا سیاسی
‫در ایران بود. به این معنی که اعضا ‫و ایدئولوژی منسجمی داشت
‫یه گروه کوچک از مردم داشت که ‫تحصیل کرده و متعهد بودند
‫آنها همچنین تعدادی پیرو و ‫و تعداد کمی نیرو در ارتش داشتند
‫اما پایگاه پرجمعیتی نداشتند
‫و مصدق آن را تحمل می‌کرد ‫زیرا از دید دموکراسی او
‫ایرانیان حق عضویت ‫در هر نوع حزب سیاسی را داشتند
‫اما این واقعیت که یک حزب کمونیستی وجود داره
‫در دید برخی‌ها به عنوان ...
‫نمادی بود از طرفداری ‫مخفیانه مصدق از کمونیست‌ها.
‫که در واقع حرفشون مزخرف بود ‫زیرا مصدق...
‫یک مالک فئودالی مسن بود...
‫که همه ایده های کمونیستی، مارکسیستی ‫و سوسیالیستی را تحقیر می‌کرد.
‫در جولای 1952 ،
‫نبرد قدرت بین شاه ‫و مصدق به نقطه بحرانی رسید
‫سراینکه چه کسی باید ارتش را کنترل کند
‫مصدق درخواست کرد که خودش ‫کاندیدای وزارت دفاع بشه
‫شاه درخواستشو رد کرد ‫و مصدق استعفا داد.
‫فرصت به انگلیسی ها داده شد ‫تا نخست وزیر دست نشانده را سرکار بیارن
‫ایرانی های مخالف مصدق، مدام با من تماس می‌گرفتند.
‫یکی از اونها، ‫بزرگترین سیاستمدار ایرانی قوام السلطنه بود
‫وقتی قوام به عنوان نخست وزیر فراخوانده شد
‫مسلما امیدوار بودیم که
‫چیزی که ما می خواستیم، اتفاق بیافته.
‫با نخست وزیری قوام مخالفت شد ‫نه فقط توسط طرفداران مصدق
‫چون قوام نماد خفت و خواری شده بود! ‫او نماینده بریتانیا بود.
‫بلکه توسط توده، حزب کمونیستی ایران.
‫اعضای توده به هواداران مصدق پیوستند
‫و اعتراضات سراسری آغاز شد
‫نیروهای وفادار به شاه ‫به معترضین شلیک کردند
‫و 67 نفر کشته شدند.
"قوام فرار کرد"
‫پنج روز بعد
‫مصدق به عنوان نخست وزیر ‫به قدرت بازگشت.
‫تلگرام از وزارت خارجه ‫به سفارت در انگلستان
‫واشنگتن 26 ژوئیه 1952 ‫6:07 بعد از ظهر
‫در نتیجه حوادث هفته گذشته
‫به نظر ما مصدق به وضوح ‫موقعیت قوی تری در مقابل شاه
‫مجلس و عموم دارد
‫بیشتر از هر موقع دیگری از زمان ‫ملّی شدن نفت ایران
‫در آوریل 1951.
‫تصمیم دادگاه ‫همزمان با بازگشت مصدق به قدرت
‫جایگاه او را دربین مردم ‫بیشتر تقویت می‌کند.
‫این یک شکست بود. من فکر می کنم ‫احتمالاً یکی باید میدونست که اینکار جواب نمیده
‫اما واضحه که ما رو شکست داد.
‫همه اینها باعث شد ‫کنترل اوضاع از دستمون خارج بشه
‫دیگه اصلا جواب نمیداد
‫اصلا یه شروع نبود(شروع کودتا). ‫جولیان عامری شکست سختی خورد.
‫خُب قوام پیر بود و ‫به اندازه کافی ازش حمایت نشد
‫و کارمون جواب نداد
‫ما موقعیت مصدق را دست کم گرفتیم ‫همینطور در مورد شاه
‫به نظر می رسید بدترین ترس ما در مورد ‫ضعف شاه تأیید شده بود.
‫نتایج حاصل از این تحلیل
‫ما باور داشتیم که رد کردن پیشنهاد مصدق ‫اشتباه بزرگی خواهد بود.
‫آچسون
‫با رد کردن نصیحت دولت ترومن
‫بریتانیا تصمیم گرفت ‫که زمان کودتای نظامی فرا رسیده.
‫به این نتیجه رسیدند که "ما از راه سیاسی ‫نمیتونیم از شر مصدق خلاص بشیم"
‫بنابراین، ‫باید به کودتای نظامی متوسل بشیم.
‫پیش بینی استفاده از نیروی مسلح
‫به رهبری سپهبد فضل الله زاهدی، غیرقابل اجتناب بود.
‫باید کسی انتخاب میشد که به شاه وفادار بود
‫و در بین همکاران نظامیش دارای احترام باشه.
‫به اطراف نگاه می کنند ‫و زاهدی آشکار می شود.
‫زاهدی افسری پولدار بود
‫او سابقه زیادی داشت.
‫در جنگ جهانی دوم بخاطر طرفداری از نازی ها
‫توسط متفقین زندانی شده بود
‫اما او به عنوان مخالف مصدق شناخته می شد
‫و همینطور بخاطر ارتباطات زیادش در ‫هسته افسری، معروف بود.
‫مصاحبه با اردشیر زاهدی ‫پسر ژنرال زاهدی
‫هنوزم در اردوگاه سلطنت طلبانه،
‫اردشیر زاهدی بخاطر وفاداری به شاه
‫از عالی ترین صاحب منصبان دولت، پاداش دریافت کرد
یکی ‫از پاداش‌ها، پست سفیر ایران در آمریکا بود.
‫-فکر می کنم آن یکی را کنار گذاشتیم ‫-کدوم ؟
‫می خوای نصف داستانو بگی؟ ‫ دو روی سکه در مورد آنها وجود داره...
‫وی پس از انقلاب از ایران فرار کرد
‫و به مدت چهل سال در سوئیس در تبعید زندگی کرده است
‫-میبینی، این برای من خیلی روشن و تاریکه ‫-نه ، من ...
‫اردشیر یکی از ‫آخرین کودتاچیان زنده است
‫مثل BBC انجام بدید... اونا میدونن ... اونا کارشون خیلی خوبه ...
‫اگه اینجوری کار کنید، دوربینتونو میشکنم
‫می تونم درباره ژنرال زاهدی صحبت کنم؟
‫او توسط سفیرتون اینجور توصیف شده:
‫بسیار غیرموجه ‫و کاملا غیرقابل اعتماد
‫یکی از بدترین زمین خواران کشور بود و
‫ به داشتن روسپی خانه مشهور بود ‫و عامل شناخته شده آلمان بود.
‫چرا اونو کاندیدای مناسبی برای ‫جایگزینی مصدق می دانستند؟
‫احتمالاً ، فقط برای ویژگی هاش که ‫دو نفر از همکارانم برام توصیف کردند.
‫نمی دونم.
‫اما مصدق متوجه شد ‫چه اتفاقاتی داره میافته
‫و تنها کاری که میتونست انجام بده را انجام داد
‫و سفارت انگلیس را بست
‫او تمام دیپلمات های انگلیسی را اخراج کرد.
همه ماموران مخفی ‫در میان آن دیپلمات ها‫ بودند
که پول‌ها را تقسیم می‌کردند ‫و کودتا را سازماندهی می کردند.
‫وقتی مصدق روابط را قطع کرد ‫و ما از طریق عراق از ایران خارج شدیم
‫من در تبعید و از قبرس ‫مسئولیت پایگاه ایران را بعهده گرفتم.
‫این زمانی است که ‫انگلیسی ها واقعاً وحشت کردند
‫زیرا هیچ دارایی و ابزاری در ایران براشون باقی نمانده بود.
‫اوه اوه باشه.
‫انگلیسی ها نمی تونستن کودتا را خودشان راه بندازن؟
‫متأسفانه ژنرال سینکلر ‫رئیس MI6 در آن زمان
‫اطلاعاتش از خاورمیانه
‫اندازه یک کودک 10 ساله بود.
‫و به کریکت علاقه بیشتری داشت.
‫اون مدت چجوری با ژنرال زاهدی ‫ارتباط برقرار میکردید؟
‫اوه ، عمدتا از طریق پسرش.
‫در اولین ملاقات با آمریکایی ها ‫ازشون برای همکاری دعوت کردیم
‫اما بعد از مدت زیادی بحث درخواستمونو ‫رد کردند
‫افراد ترومن گفتند ‫ما علاقه مند نیستیم
‫ما به راه خودمون ادامه می دهیم
‫آنها در اولین قدم ‫با این ایده مخالفت کردند
‫خُب، ما نمی دونیم ‫چطور میتونید از دست نخست وزیران خلاص شوید
‫رئیس جمهور ترومن با
‫آن ملتها اینکارو نمیکرد
‫حتی ملتهایی که قبلا خود ما(دولتهای قبل ترومن) ‫میخواستیم اینکارو باهاشون بکنیم
‫یعنی کنار زدن سران کشورها بوسیله
‫ترفندهای کثیف.
‫در اوایل دهه 1950
‫ایالات متحده درگیر ‫جنگی فاجعه بار در کره بود
‫و به طور جدی استفاده از بمب اتم ‫در نظر گرفت شده بود
‫در این فضای برافروخته
‫ژنرال دوایت آیزنهاور ‫برای ریاست جمهوری مبارزه کرد
‫با این ادعا که او به تنها تن خویش
‫می تواند بحران کره و ایران را حل کند
‫اما دهه 1950 دوره تاریکی بود
‫در ایالات متحده ‫و به طور کلی در جهان
‫ما از یک جنگ عبور کرده بودیم ‫و این عالی بود
‫اما حتی قبل از پایان جنگ
‫یک سری نگرانی وجود داشت
‫در میان استراتژیست های غربی ‫و سیاست گذاران درباره
‫بحران بعدی که ممکنه ‫ایجاد بشه و
‫آلمان نازی بعدی که ممکنه ظهور کنه.
خُب تنها کاندیدا ‫اتحاد جماهیر شوروی بود.
‫بنابراین ، داستان اینه که جهان قراره ‫بین دو اردوگاه متخاصم تقسیم بشه
‫یکی به رهبری اتحاد جماهیر شوروی ‫دیگری به رهبری ایالات متحده
‫جزر و مدی جهان را فرا گرفته بود
‫و کمونیست ها کشورها را ‫یکی پس از دیگری می گرفتند
‫تا زمانی که به مرزهای ما برسن
‫و سپس همه احتمالات ‫زندگی به پایان میرسید.
‫در فضای ترس شدید، ‫رسوایی های جاسوسی...
‫Whittaker Chambers و Alger Hiss.
‫کمبریج پنجم. ‫و همه این اتفاقاتی که در جریان بود...
باعث شد ‫جوی ایجاد بشه ...
‫تا آدمی مثل ‫جوزف مک کارتی مداخله بکنه
‫و سیاست افراطی و باورنکردنی بسازد.
‫حتی اگر فقط یک کمونیست ‫در محدوده آمریکا باشه
‫وجود همون یک کمونیستم ‫غیرقابل قبوله
‫چند روز بعد از انتخابات نوامبر 1952
‫آیزنهاور، برادران دالس را
‫به عنوان وزیر امور خارجه
‫و رئیس CIA تعیین کرد.
‫جان فاستر دالس و آلن دالس
‫دو نفر از مهمترین وکلای شرکتی ‫ایالات متحده بودند
‫آنها برای شرکت افسانه ای به نام ‫Sullivan & Cromwell کار می کردند.
‫که قوی ترین موسسه حقوقی ‫در وال استریت است
‫و شرکتهای وال استریت در واقع، ذاتا...
‫فقط موسسات مالی ساده نیستند
‫آنها نهادهای سیاسی هستند ‫زیرا وظیفه آنها به عنوان نماینده کمپانی‌ها
‫دفاع از اقتصاد قدرتمند و ‫منافع مالی شرکتها در خارج از آمریکاست.
‫آلن دالس شاه را به نیویورک آورد
‫برای نشان دادن مجلس ‫و روابط خارجی
‫این راهی برای نشان دادن ‫سیاست خارجی ممتاز آمریکا به
‫دوستمون در ایران بود.
‫قبل از آمدن به اینجا، دیده بودم و آموخته بودم
‫درباره روابط دوستانه آمریکا با ایران.
‫این دوستی با دولت
‫و مردم ایران
‫از صمیم قلب، متقابل است.
‫بنابراین، بلافاصله نزاع ‫بین برادران دالس و
‫این نیروی دموکراتیک جدید ‫در ایران ‫به نمایندگی مصدق، شکل می‌گیرد.
‫در واقع ، آنها بسیار مصمم بودند
‫برای سرنگونی مصدق و اساساً ‫برای تغییر سیاست ترومن
‫آنها حتی صبر نکردند ‫تا آیزنهاور کارشو شروع کنه
‫قبل از اولین ملاقات
‫با افسران انگلیسی ‫و آغاز برنامه‌ریزی برای کودتا.
‫در نیویورک، آقای چرچیل ‫با جان فاستر دالس ملاقات کرد
‫که به زودی وزیر خارجه آمریکا خواهد شد
‫در خانه برنارد باروچ
‫اما نه آقای چرچیل ‫و نه آقای آیزنهاور
‫در مورد مفاد گفت و گو، ‫بیانیه ای نخواهند داد.
‫حسی که اون موقع داشتم ‫و همچنان با من هست
‫این است که انگلیسی ها از
عمق ‫پارانویای آمریکایی‌ها درباره کمونیسم خبر داشتند
‫و آگاهانه ‫از این ترس سوء استفاده کردند.
‫آنها در شرایط این مناقشه بازنگری کردند.
‫بله ، در شرایط جنگ سرد مانند امروز
‫این مفاد اغلب بازنگری میشوند ‫مثلا در جنگ علیه تروریسم.
‫البته این از شرایط فوق العاده ای نشات میگیره ‫که بهشون اجازه هرکاری را میده...
تا ‫هر نوع مداخله‌ای که بخوان انجام بدن.
‫آیا شما در مذاکرات بین ‫MI6 و CIA شرکت داشتید؟
‫بله. واشنگتن ، قبرس ، رم ، لندن.
‫ما به آنجا رفتیم تا آمریکایی ها را قانع کنیم
‫که با مصدق به جایی نخواهیم رسید
‫و اگر مصدق در قدرت باقی بماند ‫برای منافع مشترکمان بسیار خطرناکه.
‫و همچنین به آنها ‫درباره ابزارهایی که برای تغییر دولت مصدق
‫در اختیار داشتیم، بگیم.
‫در ژانویه 1953
‫مصدق، رئیس پلیس جدید را منصوب کرد
‫که نسبت به قبلی به او وفادارتر است.
‫رئیس جدید ‫افشارطوس بود.
‫افشارطوس(فرمانده پلیس ) ‫ادعا می‌کرد که لیستی از
‫مقامات ایرانی دارد که ‫با آمریکایی ها در حال توطئه اند
‫تا مصدق را سرنگون کنند.
‫در آغاز آوریل 1953
‫رییس CIA آلن دالس ، اجازه داد تا ‫یک میلیون دلار
‫برای عملیات در تهران با هدف ‫سرنگونی مصدق، استفاده شود.
‫در ماههای ابتدایی سال 53
‫فکر می کردیم به اندازه کافی ‫واحدهای نظامی داریم تا کارو شروع کنیم.
‫در بهار 53، فرمانده پلیس افشارطوس ‫ربوده شد و به قتل رسید
‫و این موضوع ‫بعداً ارتباط پیدا کرد با
‫فضل الله زاهدی
‫شما در ترور افشارطوس دست داشتید؟
‫بله
‫اما هرگز قصدمان این نبود ‫که افشارطوس باید کشته بشه
‫یه اشتباهی پیش اومد.
‫ادعا کردن که افشارطوس شروع کرده به
‫فحش دادن به شاه و یکی از ‫افسران جوان عصبانی شده
‫اسلحه‌شو بیرون آورده و ‫به او شلیک کرده.
‫احساسات خیلی برانگیخته شد
‫افشارطوس حرفهای تحقیرآمیز ‫در مورد شاه زده بود و
‫افسر جوان اسلحه را بیرون آورد ‫و به او شلیک کرد.
‫اما او بسیار بد شکنجه شده بود بنابراین
‫این شبیه اون لحظه ای نیست که ‫جنازه رها شده ...
‫با علائم شکنجه.
‫بسیاری از مطالب ‫باختر امروز(روزنامه)
‫باختر امروز ...
‫روزنامه اصلی حامی ‫جبهه ملی و دولت بود.
‫این ماجرای افشارطوس است.
‫اوه خدای من!
‫اوخ اوخ اوف
‫به نظرم این کار بخشی از نقشه CIA ، MI6 ‫برای بی ثبات سازی دولت بود
‫زیرا نه تنها آنها
‫او را شکنجه کردند و کشتند ‫بلکه جنازشو جایی رها کردند که کاملا در دید باشه.
‫تا همه مردم بفهمن که
‫دولت نمی تونه حتی از ‫رئیس پلیس سختگیر خودش محافظت کنه.
‫این یک حادثه بزرگ بود. ‫آن زمان به نوعی، بحران ایجاد کرد.
‫مطمئناً این نشانه بدی برای مصدق بود.
‫اینکه داربیشایر نقشش را ‫در ترور رئیس پلیس پذیرفته
‫بزرگترین و مهمترین مطلبیه که در ‫رونویس مصاحبه اومده؟
‫درکنار این واقعیت که
‫او آشکارا اعتراف کرده ‫انگلیسی ها در کودتا دست داشتند...
‫بله
‫-تصویر بسیار وحشتناکیه برای چاپ در صفحه اول ‫- همینطوره
‫بنابراین ، او را بستند
‫-خفه کردند و بهش شلیک کردند ‫-بله
‫کشتن افشارطوس ‫عنصر بسیار مهمی در کودتا بود
‫زیرا مصدق هرگز موفق نشد ‫جایگزین مناسبی براش پیدا کنه
‫مصدق کسی را جایگزین افشارطوس کرد که
‫با کودتاچیان ارتباط داشت.
‫زاهدی نمیخواست دستگیر بشه ‫و من درگیر محافظت از او شدم
‫وقتی از خانه ای به خانه دیگر میرفت.
‫نقشه مراحل پایانی کودتا
‫توسط نورمن داربیشایر و ‫دونالد ویلبر نوشته شد
‫و توسط آیزنهاور و چرچیل تأیید شد.
‫در 11 ژوئیه 1953
‫نام عملیات TPAJAX بود...
‫اسم یک ماده پاک کننده خانگی معروف بود.
‫225
‫اولین قدم برای ‫استفان مید و نورمن داربیشایر
‫یافتن اشرف، خواهر شاه بود که
‫به پاریس تبعید شده بود.
‫ظاهراً سفیر انگلیس و ‫سفیر آمریکا
‫چندبار به دیدن شاه رفتند ‫تا رضایتشو
‫برای سرنگونی مصدق بگیرن.
‫اینکه او واقعا اعتقادی به ‫این کار نداشت...
‫یا نمیخواست ریسک کنه، ‫من نمیدونم
‫به هر حال تا آن زمان، ‫شاه رضایت نداده بود.
‫زمانیکه شاه به پادشاهی رسید، خیلی جوان بود
‫و یه دفعه به این پست رسید
‫او همیشه به توصیه های آخرین نفر، گوش می داد
‫و اغلب این توصیه ای بود که انجامش می‌داد.
‫یه نفر، انگلیسی ‫یا آمریکایی مطمئن نیستم
‫ایده داد تا از ‫خواهر دوقلوی شاه، اشرف...
که از همه بیشتر به شاه نزدیک بود، استفاده کنیم
‫تا شاه‌ را برای انجام کودتا متقاعد کنه
‫برای نجات جان خودش و کشورش.
‫شاهزاده اشرف فردی بسیار دقیق، ‫زیرک و بسیار باهوش بود
‫مردم می گویند که بسیار شجاع تر ‫و بسیار باهوش تر از برادر دوقلوش بود
آمریکایی‌ها میگفتن، اشرف است که حرف اول و آخر را در خانواده سلطنتی میزند
‫در اواخر ژوئن یا در ژوئیه ، ‫به من ماموریت دادن، شاهزاده اشرف را پیدا کنم
‫و اونو متقاعد کنم که
‫خودش را درگیر کودتا بکنه.
‫به لندن رفتم و ‫با همکار انگلیسیم ملاقات کردم.
‫همکار انگلیسی‌تون ‫نورمن داربیشایر بود؟
‫-بله ‫-میشه در مورد نورمن داربیشایر بگید؟
‫نورمن داربیشایر ‫فردی بسیار شایسته بود
‫او تجربه زیادی داشت
‫فارسی را روان صحبت می کرد. همینطور فرانسه و
‫هر زبان دیگری كه من ازش اطلاع ندارم.
وقتی که خارجی ها شروع کردن که با من تماس بگیرن آمریکایی ها و انگلیسی ها تماس بگیرن
‫برای این که منو قب.... اجازه بدن به عنوان یک فرستنده پیام به اعلی‌حضرت
‫خوب ، شما درباره ‫عادت قدیمی استفاده از ‫ BBC در زمان جنگ، اطلاع دارید
‫خوب ، ما آنها را متقاعد کردیم ‫و به شاه از طریق اشرف اطلاع دادیم که
‫اگه با سرنگونی مصدق موافقت کنی، ‫ برنامه(رادیو BBC) را با اندکی تغییرپخش میکنیم
‫ و شاه با شنیدن رمز (برنامه رادیو BBC) ... ‫(عادی: اینجا لندن است و اکنون ساعت ۱۲ نیمه شب است) (رمز: اینجا لندن است و اکنون ساعت "دقیقا" ۱۲ نیمه شب است)
‫متوجه موضع رسمی ما میشه. ‫(تصمیم قاطع انگلیس برای سرنگونی مصدق)
‫ما می خواستیم ‫شاه‌و در خانه اش متوجه این موضوع کنیم
‫و برای همین از BBC استفاده کردیم.
خُب رفتن به ایران شما، میدونید که مواجه ممکنه چه مخطراتی زیاد (فارسی روان:میدونید رفتنتون به ایران، چقدر براتون خطرناکه)
‫ما به وضوح اعلام کردیم که هزینه ها را پرداخت خواهیم کرد
در ‫اون لحظه، ‫من جملات قلمبه سلمبه ای گفتم
و ‫چشم‌های اشرف برق میزد.
‫در برهه ای از مذاکرات
‫اشرف گفت: ‫" اگه همه چی طبق برنامه پیش نره
‫کی از برادرم مراقبت می کند؟ "
‫موضوعی که اشرف روش دست گذاشت
‫باعث شد سکوت عمیقی در ‫جمع کوچکمان حاکم بشه
‫زیرا همانطور که می تونید تصور کنید
‫در واشنگتن یا لندن، من و نورمن ‫برای جواب دادن به چنین سوالی
‫توجیه نشده بودیم
‫بنابراین، من فکر کردم اگر این کار باعث میشه
‫ اشرف خودشو درگیر کودتا کنه،
خُب بزار قبولش کنم، ‫گفتم: "بله،
‫ما آماده انجام این کار هستیم"
‫اشرف طی آن روز از اتاق بیرون نرفت
‫وقتی نورمن رو به من کرد و گفت:
‫" ببین، رفیق "
‫گفت: "دولت ملکه نمیتونه ‫در این مورد بهتون تعهدی بده"
‫و من گفتم: "میفهمم"
‫و او گفت: " واقعاً ‫اختیار انجام این کار را داری؟ "
‫گفتم: "هیچ نظری ندارم"
‫گفت: " اگه من این کار را می‌کردم ، ‫احتمالاً اخراج می شدم. "
‫گفتم: "نورمن، ممکنه منم اخراج بشم."
‫او(اشرف) زنی دمدمی مزاج بود
‫و استیو میتونست ‫هر چیزی را تحت کنترل در بیاره،
و ‫اشرف را تحت کنترل درآورد ‫(اصطلاحا میگه "اشرف را ج*ده خودش کرد")
‫در آخر گفتیم
‫"این بلیط پرواز درجه یک شماست که ‫برای پس فردا رزرو شده"
‫و اینجا بود که بهش اجازه دادم دستش به پول برسه
البته در اونجا، که این هیچ وقت من نگفتم که در این فیلم بازی میکنم (ترجمه متن انگلیسی: قبلا دربارش حرف نزدم، اولین باره دربارش میگم)
‫اشرف از پاریس به تهران پرواز کرد ‫و نامه را تحویل داد
‫که درخواستی بود برای ‫امضای شاه برای انجام کودتا
‫و انتصاب زاهدی ‫به عنوان نخست وزیر جدید
‫شش روز قبل از رفتن اشرف به تهران
‫کرمیت روزولت ‫رئیس بخش خاورمیانه CIA
‫عازم تهران بود.
‫کرمیت روزولت تحصیل کرده هاروارد بود
‫از میان نخبگان آمریکا بیرون آمده بود
‫اینکه پدربزرگش، تئودور روزولت‌ـه ‫به اندازه کافی جالبه
‫که از برخی جهاتی تناقض تاریخی جالبی بوجود میآورد
‫چون تئودور روزولت بود ‫که رهبری ایالات متحده به دوران تغییر رژیم را
‫بر عهده داشت.
‫البته روزولت چیزی درباره ایران نمی دانست ‫فارسی بلد نبود
‫او بیشتر شبیه ...
‫ماجراجویی بی تجربه بود که برای کار در این زمینه فرستادن
‫بسیاری از کارهای کودتا توسط ‫MI6 انجام شده است.
‫آنها در واقع نقشه کودتا را تا پایان پیش نبردند
‫اما ایده های واقعی ، برنامه ریزی
‫استخدام عوامل و غیره ، ‫تا حد زیادی کار MI6 بود.
مسئولیت ‫اجرای واقعی کودتا ‫از سمت ما(انگلیس) با من بود.
‫شاید یکی از دلایلی که داربیشایر
‫این مصاحبه را انجام داد اینه که آشکارا بگه
‫از اقدام آمریکایی ها برای دادن اعتبار ‫همه کارهای کودتا به روزولت، راضی نیست
سپس ‫تاریخ را بازنویسی کرده، جایی که ‫اعتبار بسیاری از کارها (کودتا) به او میرسیده.
‫روزولت از طریق مرز عراق ‫مثل جیمز لاکریدج، وارد شد.
‫از گذرنامه جعلی استفاده کرد ‫و چمدان هایی پر از پول نقد همراه داشت.
‫در واقع پروژه جالبی است ‫چون از خودت می پرسی
‫چطور اینکارو می کنی ؟! ‫فرض کنید شما را مسئول
‫سرنگونی دولت کشوری کردند ‫که به تازگی وارد آن شده اید
‫روز اول، ساعت 9صبح دوشنبه چه کار می کنید؟ ‫چطور شروع می کنید؟
‫خوب ، کرمیت روزولت کارشو
‫با خریدن سردبیران روزنامه‌ها ‫و مقاله نویسان و روزنامه نگاران شروع کرد
‫و موفقیت چشمگیری داشت
‫آنها هر روز علیه مصدق مقاله مینوشتند
‫مصدق یهودیه، کمونیسته
‫همجنسگرا هست، عامل انگلیسه
‫هر چیز بدی که می توانید در مورد او بگویید ‫در حقیقت،
‫آنها به تعداد زیادی مطلب ضد مصدق نیاز داشتند ‫که خودشون نمیتونستند آنها را تولید کنند.
‫و CIA به واشنگتن بازگشت
‫برخی از افسران خود را مسئول ‫نوشتن پروپاگاندای علیه مصدق کرد.
‫هر مقاله ای که می نوشتم. ‫احساس نوعی قدرت بهتون میده که
‫تقریباً روز بعدش فورا ‫در مطبوعات ایران چاپ می شد
‫و آنها طراحی شده بودن تا نشان بدن ‫مصدق همدست کمونیستهاست
‫و به متعصب مذهبیه.
‫یه سال بود که میدونستیم داره اتفاقی میافته ‫فقط زمان دقیقشو نمیدونستیم.
‫در زمانبندی عملیات
‫منتظر چی بودید؟
‫خیلی سادست ‫امضای شاه
‫زمان بندی فقط تحت تأثیر امضای شاه بود
‫طرح اولیه کودتای بر اساس این واقعیت بود که
‫شاه توانایی برکناری دولت را داشت
‫آنچه قرار بود انجام شود این بود که
‫یک افسر ارتشی فرمان یا نامه ای
‫را به مصدق بده
‫تا بفهمه جایگزین شده
‫و ژنرال زاهدی نخست وزیر شده
‫میدونستن مصدق مقاومت میکنه
‫او می گوید: ‫اخراج شدنمو قبول ندارم
‫اونم توسط تعدادی سرباز ‫که نصفه شب اومدن سراغم
‫بعد اونو دستگیر می‌کردن
‫و روز بعد اعلام می شه که مصدق
‫در برابر فرمان پادشاه مقاومت کرده
‫و الان، قدرت دست یک دولت جدیده.
‫این فرد "موسی مهران" است
‫در روز کودتا رئیس تیم محفاظت از مصدق بود
‫برای اکثر شاهدان ایرانی من
‫واقعه 1953هنوز تازه است ‫مثل اینکه دیروز اتفاق افتاده.
‫زمان بندی همیشه اصل حیاتی کاره و محرمانه است
‫که ایرانی ها توش خیلی خوب نیستند
‫هر روز که می گذشت حرفها از کودتا بیشتر می پیچید ‫و سرانجام مصدق باخبر شد.
‫مصدق باخبر شد بخاطر
‫یک افسر جوان در گارد شاهنشاهی که
‫عضو توده بود.
‫ما با برادران رشیدیان در مورد این موضوع صحبت کردیم که
‫احتمالاً بلافاصله پس از حرکت ما، کودتا پایه گزاری میشه
‫گروه برادران رشیدیان، فوق العاده بودند ‫چون هیچکدامشون
‫واقعا انگلیسی صحبت نمی کرد
‫آنها با این اعتقاد بزرگ شدند و آموزش دیدند که ‫" انگلیسی ها خیلی خوبن"
‫آنها در اواخر دهه 30 ، اوایل دهه 40 مجذوب این ایده بودند که
‫تمام سیاستها و دسیسه ها ‫زیر سر انگلیسی هاست
‫و از گرفتن پول ما برای کاری که ‫بهش اعتقاد داشتند خوشحال بودند
‫ما برادران رشیدیان را همراه با
‫دستگاه های رادیویی برای برقراری ارتباط بی سیم، فرستادیم.
‫آنها ارتباطات بسیار گسترده ای داشتند
‫مخصوصاً در بازار
‫آنها همچنین با آیت الله ها تماس داشتند
‫و کمی هم توانایی جمع کردن مزدوران پولکی
‫برای ترتیب دادن
‫تظاهرات عمومی قدرتمند ‫علیه مصدق و به نفع شاه را داشتند
‫اینها آدمهای خشنی بودند(دارو دسته شعبون، طیّب و...) و ‫آیت الله کاشانی برخی از آنها را تحت کنترل داشت
‫به برکت آیت الله کاشانی، شما میتونید از اینها ‫به عنوان اوباش خیابانی استفاده کنید و بعدش
‫هر چی بیشتر باشن، بهتره.
‫من اونجا بودم وقتی یه نفر زنگ زد و گفت: ‫"توده خبردار شده که قراره یه کودتا علیه‌تون انجام بشه"
‫نیمه شب، به فرماندهی سرهنگ نصیری ‫تانک و مسلسل فرستادند
‫نصیری افسر گارد شاهنشاهی بود
‫وقتی اول کار، اشتباه پیش آمد ‫من از روزولت در موردش شنیدم
‫و همینطور از طریق ‫پیام رادیویی برادران رشیدیان.
‫اولین بار ‫از طریق رادیو بود که درباره کودتا شنیدم
‫کودتایی در ایران رخ داده بود
‫و به طرز بدی شکست خورده بود
‫و بنابراین ، آب دهانم را قورت دادم ‫و به همسرم نگاه کردم و گفتم...
‫دوست داری شاه مهمان دائمی خونه ما باشه ؟
‫زنم اصلا نمیدونست دارم ‫در مورد چی صحبت میکنم
‫ایناهاش ‫ادامه بده
‫مربوط به 16 اوت 1953 است
‫اولین خبر درباره تلاش نصیری برای کودتا است
‫مصدق باید بی درنگ واکنش نشان میداد
‫و مطابق قوانین نظامی ‫صبح خیلی زود آنها را تیرباران میکرد...
‫...تمام کسانیکه ‫در توطئه‌چینی دست داشتند
‫خاورمیانه بار دیگر مرکز توجهات شده
‫جاییکه حوادث ایران ‫چرخش مضاعف و دراماتیکی داشته
‫شاه مجبور به فرار از کاخ خود در تهران شده
‫شاه و ملکه اش وارد رم می شوند
‫پس از تلاش (منسوب به) گارد شاهنشاهی ‫برای دستگیری دکتر مصدق
‫و امتناع شاه از قبول درخواست مصدق ‫برای انحلال مجلس.
‫اما در ایتالیا، مهد تاریخ باستانی
‫ما میدانیم چطور به بازیگران رویدادهای تاریخی ‫خوش آمد بگیم و آنها را درک کنیم
‫فقط چند ساک، زیرا نمیدانند چه مدتی میمانند
‫به نظر من ...
‫شاه در جلسات CIA تحقیر میشد
‫آنها فکر می کردند او یک ترسو است
‫البته او با همسرش ملکه ثریا از کشور خودش‫ فرار کرده بود
‫آنها به روم فرار کردند
‫در هتلی بسیار مجلل پناه گرفتند
‫با محافظت CIA.
‫هتل Excelsior آن زمان به ‫هتل "لا دولچه ویتا" معروف بود
‫جایی که افراد مشهور هالیوود ‫در آن اقامت میکردند
‫بنابراین نمیشه گفت آنها در تبعید ‫عذاب میکشیدند
‫یک فتنه بزرگ در رم در جریان بود
‫مثل رویدادهای ایران که ‫به سرعت از کنترل خارج می شوند
‫وقتی که مشخص شد ‫پروژه شکست خورده
‫و مصدق پیروز شده
‫CIA در جلسه ای به این نتیجه رسید که
‫مصدق برنده شده است و ‫ما باید راهی برای زندگی با او پیدا کنیم.
‫اساساً ، آنها تصمیم گرفتند که کودتا به ته خط رسیده
‫و ما باید نیروهامونو از آنجا خارج کنیم
‫بنابراین به کرمیت روزولت دستور می دهند
‫تا همه چیز را جمع کنه و از آنجا خارج شه
‫ما باید افسوس بخوریم که ‫نمی تونیم مبارزه را ادامه بدیم
‫عملیات علیه مصدق باید قطع بشه.
‫آمریکایی ها تازه وارد بازی شده بودند
‫و مطمئناً ما امیدوار بودیم که ‫نفوذ بیشتری داشته باشیم
‫من فکر می کنم درست گفتم که ما ...
‫در ایران نسبت به آمریکاییها ‫یه کم تجربه بیشتری داشتیم.
‫اما سر موقع
‫به ویژه آنچه که یکشنبه سیاه نامیده می شود
‫وقتی که روزولت فرد کلیدی سیا بود
‫یه جورایی اعصابش خورد شده بود
‫این افسران MI6 در قبرس بودند ‫مخصوصاً داربیشایر
‫که گفت: بیایید ادامه بدیم
‫و آنها این کار را بدون
‫اطلاع وزارت خارجه کردند.
‫من در تمام مدت گفتم که ما باید نقشه پشتیبان ‫داشته باشیم برای زمان درز اطلاعات یا
‫اینکه اشتباهی رُخ بده ‫و این اتفاق افتاد
‫و این زمانیه که تصمیم گرفته شد ‫بچه ها(اوباش) را به خیابان بیاورند.
‫این برادران رشیدیان بودند که ‫افرادی را برای نفوذ در تظاهرات آماده کردند
‫من خودم شخصاً دستور میدادم و هدایتشون میکردم
‫آنها تحریک کننده بودند
‫اما ما چیزی بیش از فقط تحریک آمیز داشتیم. ‫ما تعداد زیادی سرباز طرفدار شاه داشتیم...
‫که جوری رفتار میکردند انگار توده ای ها ‫به سمت مسجد سنگ پرتاب می کردند...
‫و مجسمه های رژیم قبلی را سرنگون کردند.
‫ما مشتاق بودیم، این کارها را ‫به جهانیان نشان بدیم ( پروپاگاندا=با رفتن شاه، کمونیستها ایرانو گرفتن)
‫که این خودش نوعی کودتا علیه مصدق بود ‫(منظورش ایجاد پروپاگاندای رسانه ای است)
‫و مصدق هم میخواست از کودتای اولیه (کودتای ناموفق 25 مرداد 1332)
‫به عنوان کودتایی علیه شاه استفاده کنه.
‫ما به انجام کودتا متهم شدیم. ‫این مصدق بود که کودتا کرد.
‫مردم شاه‌و دوست داشتن، مرد شگفت انگیزی بود ‫اون روز(28مرداد) این به اثبات رسید
‫بخاطر CIA نبود. اون زمان فقط 3 نفر ‫برای مسائل مربوط به ایران در آمریکا وجود داشت
‫چجوری میشه مردمو خرید؟ ‫چجوری میشه بازارو خرید؟
‫چطور میشه این رهبر مذهبی عالی‌قدر(کاشانی) را خرید؟
‫محل ملاقات را میان تپه های ونک تعیین کردم
‫-در واقع شما یک کنفرانس در تپه های ونک برگزار کردید؟ ‫-بله، اینکارو کردم
‫تو "نیویورک تایمز" و "نیوزویک" هست، همه جا هست
‫"بجای پدرم خودمو تسلیم شما میکنم چون جانش در خطره"
‫چه پیامی میخواستید ‫به مطبوعات بدید؟
‫من گفتم:" این فرمان شاه محبوبه... ‫...پدرم نخست وزیر واقعیه"
‫شاه به تازگی در رم فرود آمده است.
‫اوضاع چطور بود؟
‫برمیگشت؟ ‫بر نمی گشت؟ هیچ کس نمی دانست.
‫اما همه این بحث ها ادامه داشت
‫تا 19 آگوست
‫نشانه ای از خطر قریب الوقوع وجود نداشت
‫نه تا زمانیکه دیگه دیر شده بود.
‫صبح روز 19 August
‫تیم تحریریه "باختروز امروز" در راه دفاترشون بودن
‫تا مطالب را برای آن روز آماده کنند.
‫به آنجا می رسند در حالیکه ‫آنجا ویرانه ای در حال سوختن بود
‫هنگامی که شروع به سوزاندن دفاتر روزنامه ای می کنید ‫که معروفه به طرفداری از مصدق
‫اوباش بیرون میان ‫و به تظاهرکنندگان حمله می کند و بعدش
‫کاری که میخواستیم بکنیم مشابه مثال گلوله برفیه ‫(گلوله برفی رو سطح پوشیده از برف، قِل میخوره و بزرگ و بزرگ تر میشه)
‫کار درستی بود
‫مطالعه روانشناسی شخصیت اوباش ایرانی کار درستی بود.
‫نزد دکتر مصدق رفتم، حدود 11 صبح بود ‫گفتم: قربان، اتفاق افتاد
‫اوباشی که به شمال تهران آمدند و ‫در سرنگونی نقش تعیین کننده‌ای داشتند...
‫مزدور اجیر شده(پولی) بودند. ‫آنها ایدئولوژی نداشتند.
‫پول اوباش با دلار آمریکایی پرداخت می شد.
‫هر چه بیشتر نزدیک میشدند ‫اوضاع ترسناکتر میشد.
‫من 16 ساله بودم
‫کمی به سمت راست رفتم ‫تا کنار دیوارهای سفارت انگلیس
‫و اونجا
‫یه نفرو کشته بودن.
‫ما دیدیم تانک ها از
‫انتهای شمالی جاده می آیند
‫آنها آمدند و به خانه عموم (مصدق) رسیدند.
‫اون لحظه، دروازه بسته بود
‫و نگهبان‌ها ...
‫مردم را عقب نگه می داشتند و
‫به آنها می گفتند که پراکنده شوند.
‫...مصدق فرار کرد و به خانه همسایه رفت...
‫پدرم روی دوش مردم آمد (مردم از آمدن پدرم خیلی استقبال کردند)
‫و بعد یک سخنرانی کوتاه برای مردم کرد
‫" من نخست وزیرم و از او(مصدق) میخوام برای ‫جلوگیری از خونریزی، خودشو تسلیم کنه"
‫بر اوضاع مسلط هستم
‫(نقشه کودتا) جواب داد
‫با 45 میلیون دلار کمک آمریکا ‫(آمریکاییها به مصدق میگفتن نمیتونیم ‫پول مردم آمریکا را به شما وام بدیم)
‫شاه به سرعت اقدامات هواداران مصدق را خنثی کرد ‫(دوره مصدق بخاطر تحریمهای نفتی، مشکل اقتصادی زیاد بود ‫اینام با تزریق پول، دهن مردم را بستن)
‫و مصدق را محاکمه کرد.
‫در دادگاه نظامی تهران ‫دکتر مصدق، نخست وزیر سابق ایران
‫به جرم خیانت محاکمه می شود.
‫نشان می دهد که او می داند ‫چطور وارد دادگاه بشه
‫با پوشیدن کت روی لباس خواب ‫مصدق آرام به نظر می رسد
‫او به 17 اتهام شامل خیانت بزرگ و ‫تلاش برای سرنگونی رژیم شاه، متهم شده است
‫مردی عجیب که به آخر خط رسیده.
‫عموم خیلی هراسان بود.
‫هراسان بود و بسیار افسرده
‫او مطمئن بود که او را خواهند کشت
‫شاه می خواست او را بکشد.
‫آنجا افسر ارتشی با لیست اعضاء حزب توده، اسیر نشد؟
‫بله ، بعد از اون بود که ‫اعدام های گسترده صورت گرفت.
‫و از این زمان است که ‫شاه و CIA
از ‫یکی از بدترین عناصرشون ...
یعنی ساواک رونمایی می‌کنند
‫ساواک به عنوان یکی از وحشتناکترین ‫سرویس های مخفی در جهان شناخته شد.
‫برای رهبران پروژه کودتا واضح بود
‫و همینطور برای آلن دالس که به ‫یک سرویس مخفی خشن نیاز دارن
‫و آمریکایی ها روند تأسیس ساواک را شروع کردند.
‫اجازه نداشتم فوراً برگردم ‫وقتیکه دوباره روابط(ایران-انگلیس) را ازسر گرفتیم
‫زیرا آمریکایی ها تلاش می کردند ‫خیلی سریع پول نقد به ایران تزریق کنن
‫و یک رابطه خاص با شاه ایجاد کنن.
‫227
‫می تونید بگید ماموریت اعطایی رئیس جمهور به شما ‫شامل چه چیزهایی میشد؟
‫ماموریتی که رئیس جمهور ‫من را برای انجامش انتخاب کرد
‫این بود که به ایران بروم و به شاه کمک کنم ...
‫بعد از پس گرفتن قدرتش ‫بتونه در قدرت بمونه.
‫می تونید توضیح بدید ‫کمکتون شامل چه کارهایی می‌شد؟
‫خب شامل...
‫کمک به آموزش سازمان های ضد جاسوسی شاه در ایران میشد
‫شامل چه چیزهایی میشد؟ ‫می توانید کمی جزئیاتی ارئه بدید؟
‫نه
‫-باشه ‫-هوم بله
‫باشه. ‫بله
‫در مورد ساواک و موارد مربوط به اون چطور؟
‫همه کشورها ساواک و مثل اونو دارن ‫شما CIA ، MI6، KGBو... دارید
‫بله شکنجه میکردن. این چیزیه که شنیدم، ‫خودم شخصا کسیو شکنجه نکردم.
‫بلافاصله
‫فقط چند سال بعد، آنها (آموزش) سرویس ضدجاسوسی را ‫به اسرائیل و موساد سپردند.
‫و اینجوری ساواک در یک دوره طولانی‌تر
‫ایجاد شد و شکل گرفت.
‫درکنار، فعالیتهای امنیتی ‫ما روابط امنیتی با ایران داشتیم
‫ما به آنها تجهیزات نظامی میفروختیم.
‫آنها به توسعه مشترک علاقه‌مند بودند.
واین کار، ‫منافع مشترک بزرگی بین ما و ایران بوجود آورد
‫که شامل استراتژیهای پیچیده و بزرگی میشد
‫بعدا آنها نظرشونو درباره ‫اعدام (مصدق) تغییر دادند
‫یه نفر تصمیم گرفت 3 سال بندازش زندان...
در سلول انفرادی یک زندان نظامی
‫با رفتن مصدق پشت میله های زندان
شرکت نفتی‫انگلیس-ایران، اسمشو به ‫بریتیش پترولیوم (BP) تغییر داد.
‫و الان باید نفت ایران را با گروهی از
‫شرکتهای آمریکایی و اروپایی به اشتراک میزاشت
‫BP در صدر قرار نگرفت
‫اما آنها دریافتند ‫که با سهم بزرگی...
‫به کنسرسیوم بین المللی برگشتند
‫کنسرسیومی که بعداً راه اندازی شد.
‫ از نظر من اینکار به معنی این بود که باید
‫ده سال دیگر آنجا...
‫در آن گرمای خُرماپزون(آبادان) بشینم ‫جای اینکه کارهای بسیار جالب تری بکنم
‫که بعداً اجازه انجامش را گرفتم.
‫بعدا دکتر مصدق از زندان نظامی به احمدآباد منتقل شد
‫تا آخر عمر به آنجا تبعید شده بود.
‫بدون هیچ حکمی.
‫بدون هیچ محاکمه ای، ‫بدون هیچ مجوز قضایی ...
‫برای آن انتقال. ‫(از زندان نظامی به حصر خانگی در احمد آباد)
‫انتقال به دستور شاه بود و کاملا غیرقانونی بود.
‫وضعیت روحی او(مصدق) ‫در حصر خانگی چطور بود؟
‫خیلی افسرده شده بود. ‫منظورم اینه که، می دونید یه نابغه بود که
‫در ادامه زندگیش...
‫چیزی وجود نداشت. ‫در انزوای محض بود.
‫اون اوایل حتی تلویزیون نداشت.
‫برای داشتن دکتر ‫باید از شاه اجازه میگرفتن
‫برای همه چيز حتی داشتن روزنامه ‫باید از شاه اجازه میگرفتن
‫برای مردی مثل اون، اینکه فقط بشینه
‫و بیهوده به اطراف خیره بشه...
‫و هیچ ارتباطی با دوست‌هاش و
‫جهان و دنیای سیاست نداشته باشه.
‫ناگهان ارتباطش با چیزهایی که ‫به مدت 50 سال یا بیشتر
‫براشون زحمت کشیده بود قطع شد
‫این فاجعه بود
‫او هر روز می گفت: من فقط می خوام بمیرم.
‫پس از پایان کودتا ‫جلسه ای در کاخ سفید برگزار شد
‫که در آن کرمیت روزولت گزارشی از آنچه ‫انجام داده بود، ارائه کرد
‫به رئیس جمهور و ‫دیگر مقامات ارشد دولت آمریکا
‫من فکر می کنم آیزنهاور به طور خاص ‫حیرت زده شد و عمیقا تحت تأثیر قرار گرفت
‫رئیس جمهور آیزنهاور به عنوان یک ژنرال
‫(برای تغییر دولت ایران) مجبور بود ‫هزاران نیروی نظامی را به کام مرگ بفرسته
‫اما حالا می بینه که ‫میشه یک رژیم را کاملا عوض کرد
‫در حالیکه فقط چند صد نفر می میرند ‫و هیچکدامشون آمریکایی نیستند
‫و از نظر مالی خیلی ارزونه
‫بنابراین ، او این اقدامات پنهانی را ‫به عنوان یک پروژه صلح می‌دید.
‫در یک گزارش داخلیCIA ‫درباره کودتای ایران نوشته شده:
‫بعدا بهش میگن .‫روزی که هرگز نباید به پایان برسه
‫عواقب کودتا از جهات زیادی بسیار مهم بود.
‫اینکار تأثیر بسیار بدی روی
‫تلاش های ایرانیان برای ایجاد دموکراسی داشت.
‫همچنین کودتا روی
‫تفکر سیاست گذاران واستراتژیست های آمریکایی
‫و به ویژه برنامه ریزان عملیات مخفی، تاثیر گذاشت.
‫بخاطر اینکه کودتا به عنوان یک موفقیت بزرگ دیده شد ، ‫و این جهان (کودتا) را به روی آنها باز کرد.
‫ بهشون این جسارت را داد تا اینکارو تکرار بکنن
‫1954 تنها یکسال بعد در گواتمالا
‫وقتی آنها دولت دموکراتیک منتخب ‫Jacobo Arbenz را سرنگون کردند.
‫و در بهار 1954 ، ‫یک کنفرانس بزرگ در ژنو برگزار شد
‫برای تصمیم گیری درباره آینده ویتنام.
‫وقتی مشخص شد ‫که مطابق توافق ژنو
‫قراره قسمتی از کشور را به "هوشی مین" بدن
‫دالس به نشانه اعتراض اونجارو ترک کرد
‫وقتی داشت به آمریکا برمیگشت، تصمیم گرفت که: ‫"ما اینو قبول نمی‌کنیم"...
‫و ما می جنگیم و هوشی مین را از قدرت پایین می‌کشیم
‫البته فرانسوی ها نتوانستند اونو شکست بدن ‫چون دوره آنها گذشته و قدرت قدیمی هستند
‫انگلیسی ها هم به اندازه کافی جاه طلب نیستند
‫ما میریم تا انجامش بدیم ‫ما می توانیم کاری بکنیم که آنها نتونستن انجامش بدن
‫مردم فکر می کردند ‫ما نمی توانیم از شر مصدق خلاص بشیم
‫مردم فکر می کردند ما نمی توانیم ‫از شر Arbenz در گواتمالا خلاص بشیم
‫ما از شرشون خلاص شدیم اونم ‫به راحتی کشتن یک مگس.
‫شما فکر می کنید ما نمی توانیم از شر ‫هوشی مین خلاص بشیم
‫فقط تماشا کنید.
‫یک روز مخیانه مصدق را با ‫ولکس واگن پسرش(احمد مصدق) آوردیم بیرون
‫من جلو نشسته بودم و عموم عقب نشسته بود
‫شما میدونید که ولکس واگن 2در داره و کوچک است ‫و کسی نمیتونست اونو عقب ماشین ببینه
‫مصدق میخواست شهرو ببینه.
‫در اطراف تهران بودیم، و او مدتها بود که تهران را ندیده بود
‫خیلی خوشش اومد.
‫خیلی زودبعد از اون ماجرا
‫من در دفترم بودم
‫که با من تماس اضطراری گرفتند که بروم پایین
‫او تازه فوت کرده بود.
‫اوه پس ...
‫حیرون بودیم که چکار کنیم ‫مصدق وصیت کرده بود کنار شهدای 30 تیر دفن بشه
‫تماسها با وزیر دادگستری برقرار شد. ‫البته اونم به شاه گزارش میداد
‫و جوابش این بود: نمیتونید مصدق را ‫در مکان عمومی دفن کنید.
‫جنازه را در آمبولانس گذاشتند.
‫اونو به احمدآباد منتقل کردیم و در جاییکه قبلا ‫اتاق ناهارخوریش بود دفن کردیم.
‫مراسم خاکسپاری خیلی کوچک بود، خیلی صحنه تلخی بود ‫جمعیت کمی حضور داشت
شاه ‫از زیر بار مسئولیت مصدق ‫و رویای دموکراسیش برای ایران، خلاص شد
‫بالاخره شاه آزاد شد تا تبدیل به ‫چیزی بشه که همیشه می خواست...
یک ‫پادشاه مطلقه ... (صاحب تمام قدرتها)
‫آزاد در فرمانروایی و قانون گزاری.
و قدم به جهان گذاشت
‫میدونید که ‫گاهی اوقات یکسری مشکلات جزئی
‫در ارتباط با برخی از رهبران غربی که ‫با دولت شما روابط نزدیکی دارند
‫به وجود میاد
برخی ‫در آمریکا و انگلیس ...
‫احساس می کنند حکومت شما غیر دموکراتیک است. ‫چطور بهش پاسخ می‌دید؟
‫خُب ، جواب من اینه که
‫حکومت شما دموکراتیک تر از ما نیست.
‫فقط ببینید چند میلیاردر دارید
‫و چقدر فقیر دارید.
‫در روزگار قدیم
‫شما انگلیسی ها و دیگرانی ‫که اینجا نفوذ داشتید
‫میتونستید نخست وزیرها را ‫هرطور که می خواستید، تغییر بدید
‫آیا برای آن زمان تاسف میخورید؟
‫که از دست دادینش؟
‫آیا شما هم همین را می خواهید؟ ‫دستکاری در امور داخلی ما؟
‫ما بهتون اجازه نمی دیم.
‫ایران به خاطر رهبری مدبرانه شاه
‫جزیره ثبات است
‫در یکی از آشفته ‌ترین مناطق دنیا. ‫(خاورمیانه)
‫میراث کودتای 1953 در ایران
‫سیاستها را تا به امروز شکل داده است
‫ما در ایران دولتی داریم(ج.ا رو میگه) و ‫یک سیستم سیاسی در ایران داریم که احتمالاً
‫هرگز بوجود نمی‌آمد.
‫روابط ایران و آمریکا ‫امکان نداشت اینجوری خراب بشه.
‫اینجوری به ماجرا نگاه کنید ...
‫اگه ما مصدق را در سال 1953 سرنگون نکرده بودیم
‫و اجازه می‌دادیم دموکراسی(در ایران) رشد کنه
‫ممکن بود دموکراسی شکوفایی در...
‫در قلب خاورمیانه اسلامزده داشته باشیم
‫در تمام این 60 سال.
‫و من به سختی می تونم به این موضوع فکر نکنم که
‫خاورمیانه چقدر می تونست متفاوت باشه
‫اگر فرضیه ما عملی شده بود.
‫در عوض، ما خلاف این فرضیه، عمل کردیم.
‫پیامی که ما به
‫نسل رهبران در حال ظهور ‫در سراسر خاورمیانه دادیم این بود که
‫ایالات متحده دموکراسی نمی خواهد.
‫زیرا دموکراسی در یک کشور خاورمیانه
‫منجر به تقاضا برای کنترل منابع و ذخایر کشور می شود
‫آنچه ما می خواهیم یک رهبر دیکتاتور است
‫که به هر میزان که دوست داره ‫بتونه مردم کشورش را سرکوب کنه
‫و تا زمانی که به ما(آمریکا) دسترسی آزادانه به نفت بده ‫بهش در حکمرانی همراه با سرکوبش، کمک خواهیم کرد
‫این پیام کودتای ایران بود
‫و این پیام در سراسر خاورمیانه شنیده شد
‫و منجر به ظهور انواع رژیم ها در خاورمیانه شد
‫که بحرانهایی را ایجاد کرده ‫که ما الان باهاش زندگی می کنیم
‫بنابراین، این یک قسمت تعیین کننده از تاریخ بود
‫وقتی اتفاقات گوناگون ‫تاریخ قرن بیستم را مطالعه می‌کنید
‫باید خوش شانس باشید ‫تا یک خط در مورد این کودتا پیدا کنید
‫در حالیکه باید یک فصل بزرگ (از تاریخ قرن20م) باشه.
‫من همه چیز را (درباره کودتا) نوشتم (از ابتدا تا انتهاش) ‫و قطعاً در پرونده(MI6) موجود است.
‫فکر می کنم بتونم متقاعدشون کنم ‫تا اجازه دیدن پرونده را بهم بدن.
‫این از اون چیزاست ‫که تو هیچ کتابی پیدا نمی‌کنید.
‫ سازندگان مستند "پایان امپراطوری" با شکایت از فیلم Coup 53 جلوی اکرانش را گرفتند، زیرا اثبات می‌کند که آنها عامدانه با حذف مصاحبه "داربیشایر"،"استفان مید" و ... ، نقش بریتانیا ‫در کودتای 1953 را سانسور کرده اند. این شکایت جنجال بزرگی ایجاد کرد و باعث اظهارنظرات متفاوتی در بین مستند سازان، سینماگران و مقامات سیاسی شد ‫(پس از این شکایت، "هامفری" فیلمبردار مصاحبه اصلی "داربشایر" گفت: ‫حرفهایی که زده اشتباه بوده و اصلا داربیشایر را ندیده!)
‫گزارش "نورمن داربیشایر" از کودتای 1953 در ایران ‫هنوز تحت قانون اسناد محرمانه بریتانیا، طبقه بندی شده است
‫سازندگان فیلم هنوز نمیدونن چه کسی رونویس ‫مصاحبه داربیشایر را به خبرنگار روزنامه Observer داده ‫... یا چرا.
‫تا الان مشخص نشده نسخه اصلی فیلم مصاحبه داربیشایر ‫کجاست یا اینکه اصلا وجود داره (از بین بردنش؟!)
‫تقدیم به والدینم ‫رضـا و قـدسـی
‫با تشکر ویژه از ‫رالف فینس (بازیگر نقش نورمن داربیشایر)